લાકડી કે વોકર (Walker) નો યોગ્ય ઊંચાઈ પર ઉપયોગ કેવી રીતે સેટ કરવો?

ઉંમર વધવાની સાથે સાંધાનો દુખાવો, માંસપેશીઓની નબળાઈ, સંતુલન જાળવવામાં તકલીફ કે કોઈ સર્જરી (જેમ કે ઘૂંટણ કે થાપાની સર્જરી) પછી ચાલવા માટે લાકડી (Walking Stick/Cane) કે વોકર (Walker) નો સહારો લેવો એ ખૂબ જ સામાન્ય અને જરૂરી બાબત છે. આ સહાયક સાધનો વ્યક્તિને આત્મવિશ્વાસ આપે છે, સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે અને પડી જવાના (Fall risk) ખતરાને મોટા પ્રમાણમાં ઘટાડે છે.

પરંતુ, મોટાભાગના લોકો એક બહુ મોટી ભૂલ કરે છે – તેઓ બજારમાંથી લાકડી કે વોકર ખરીદીને સીધો તેનો ઉપયોગ શરૂ કરી દે છે. ફિઝિયોથેરાપી અને બાયોમિકેનિક્સના સિદ્ધાંતો અનુસાર, જો લાકડી કે વોકરની ઊંચાઈ તમારા શરીરના માપ મુજબ યોગ્ય રીતે સેટ કરેલી ન હોય, તો તે ફાયદો કરવાને બદલે નુકસાન કરી શકે છે.

ખોટી ઊંચાઈવાળા સાધનોના ઉપયોગથી ખભા, ગરદન, કમર અને કાંડામાં નવો દુખાવો શરૂ થઈ શકે છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે લાકડી અને વોકરની સાચી ઊંચાઈ કેવી રીતે નક્કી કરવી, તેને સેટ કરવાની રીત કઈ છે અને તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી.

૧. યોગ્ય ઊંચાઈ શા માટે આટલી મહત્વપૂર્ણ છે?

જો તમે જે સાધનનો ઉપયોગ કરો છો તેની ઊંચાઈ યોગ્ય ન હોય, તો નીચે મુજબની સમસ્યાઓ ઉભી થઈ શકે છે:

• જો લાકડી કે વોકર બહુ ઊંચું હોય: તમારું શરીર પાછળની તરફ ખેંચાયેલું રહેશે. ચાલતી વખતે તમારે તમારા ખભાને સતત ઊંચા રાખવા પડશે. આનાથી ગરદન અને ખભાના સ્નાયુઓમાં તણાવ (Spasm) આવશે અને દુખાવો શરૂ થશે. વળી, તમારા હાથનું વજન સાધન પર બરાબર ટ્રાન્સફર ન થવાથી સાંધાને પૂરતો આરામ મળશે નહીં.
• જો લાકડી કે વોકર બહુ નીચું હોય: તમારે ચાલતી વખતે સતત આગળની તરફ ઝૂકવું પડશે (Hunching). આ ખોટી મુદ્રા (Posture) ને કારણે તમારી કરોડરજ્જુ અને કમર (Lower back) પર ભયંકર દબાણ આવશે, જે કમરના દુખાવાનું મુખ્ય કારણ બનશે. આ ઉપરાંત આગળ ઝૂકવાથી શરીરનું ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર (Center of gravity) ખોરવાય છે, જેથી પડી જવાની શક્યતા વધી જાય છે.

૨. લાકડી (Walking Stick / Cane) ની યોગ્ય ઊંચાઈ કેવી રીતે સેટ કરવી?

લાકડી એવા લોકો માટે ઉત્તમ છે જેમને હળવી નબળાઈ છે, સહેજ સંતુલનની જરૂર છે અથવા શરીરના કોઈ એક પગમાં (ઘૂંટણ કે થાપામાં) દુખાવો છે. લાકડીને યોગ્ય ઊંચાઈ પર સેટ કરવા માટે નીચેના સ્ટેપ્સને અનુસરો:

સ્ટેપ ૧: ચાલવાના પગરખાં પહેરો (Wear your walking shoes)

લાકડીનું માપ લેતી વખતે ક્યારેય ખુલ્લા પગે ન ઊભા રહો. તમે રોજિંદા જીવનમાં કે બહાર ચાલવા જતા જે ચંપલ કે શૂઝ પહેરતા હોવ, તે પહેરીને જ ઊભા રહો.

સ્ટેપ ૨: સીધા ઊભા રહો અને હાથ ઢીલા રાખો

તમારી કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને ટટ્ટાર ઊભા રહો. તમારા બંને હાથને શરીરની બંને બાજુ એકદમ ઢીલા અને સીધા (કુદરતી અવસ્થામાં) લટકતા રાખો.

સ્ટેપ ૩: કાંડાની રેખા (Wrist Crease) સાથે મેળવો

તમારા હાથના કાંડા પાસે જ્યાં કરચલી પડે છે (જ્યાં તમે ઘડિયાળ પહેરો છો તેની બરાબર નીચેનો સાંધો), તે બિંદુ શોધો. તમારી લાકડીનું હેન્ડલ બરાબર આ કાંડાની રેખા (Wrist Crease) ની સપાટી પર આવવું જોઈએ. જો લાકડી કાંડાની રેખાથી ઉપર હોય તો તે લાંબી છે, અને નીચે હોય તો તે ટૂંકી છે. આધુનિક લાકડીઓમાં નીચે બટન કે પિન સિસ્ટમ હોય છે, જેને દબાવીને તમે લાકડીને ઉપર-નીચે કરીને સાચી ઊંચાઈ પર લોક કરી શકો છો.

સ્ટેપ ૪: કોણીનો ખૂણો (Elbow Angle) તપાસો

જ્યારે તમે લાકડીના હેન્ડલને પકડો છો, ત્યારે તમારી કોણીમાં ૧૫ થી ૨૦ ડિગ્રીનો હળવો વળાંક હોવો જોઈએ. આ વળાંક અત્યંત જરૂરી છે કારણ કે તે ચાલતી વખતે “શોક એબ્સોર્બર” (આંચકો શોષક) તરીકે કામ કરે છે અને તમારા ખભા પર સીધો આંચકો આવવા દેતો નથી.

૩. લાકડી પકડવાની સાચી રીત: સૌથી મોટી ગેરસમજ

મોટાભાગના લોકો એક બહુ મોટી ભૂલ કરે છે. ધારો કે તમારા જમણા ઘૂંટણમાં દુખાવો છે, તો તમે લાકડી કયા હાથમાં પકડશો? સામાન્ય રીતે લોકો દુખાવાવાળા પગની બાજુ જ લાકડી પકડે છે (એટલે કે જમણા હાથમાં). આ બિલકુલ ખોટું છે!

તબીબી નિયમ: લાકડી હંમેશા સારા પગ તરફના (દુખાવાવાળા પગની વિરુદ્ધ દિશાના) હાથમાં પકડવી જોઈએ.

• ઉદાહરણ: જો તમારા જમણા ઘૂંટણ કે થાપામાં દુખાવો છે, તો લાકડી ડાબા હાથમાં પકડો.
• શા માટે? જ્યારે તમે ચાલતી વખતે તમારો જમણો (દુખાવાવાળો) પગ આગળ મૂકો છો, ત્યારે તેની સાથે તમારો ડાબો હાથ (જેમાં લાકડી છે) પણ આગળ આવે છે. આમ કરવાથી શરીરનું વજન દુખાવાવાળા પગ પરથી હટીને વિરુદ્ધ દિશામાં રહેલી લાકડી પર ટ્રાન્સફર થાય છે. આનાથી ઘૂંટણ કે થાપા પરનું વજન ૩૦% થી ૪૦% જેટલું ઘટી જાય છે.

૪. વોકર (Walker) ની યોગ્ય ઊંચાઈ કેવી રીતે સેટ કરવી?

વોકર એવા લોકો માટે છે જેમને વધુ સપોર્ટની જરૂર છે, જેમના બંને પગ નબળા છે, અથવા જેમને સીધા ઊભા રહેવામાં વધુ સંતુલનનો અભાવ વર્તાય છે. વોકરમાં સામાન્ય રીતે ચાર પાયા હોય છે (અમુકમાં આગળ બે પૈડાં પણ હોય છે).

વોકરની ઊંચાઈ સેટ કરવાની પ્રક્રિયા લગભગ લાકડી જેવી જ છે, પરંતુ તેમાં કેટલીક બાબતો ખાસ ધ્યાન રાખવી પડે છે:

સ્ટેપ ૧: વોકરની અંદર ઊભા રહો

રોજિંદા ફૂટવેર પહેરીને વોકરની બરાબર વચ્ચે ઊભા રહો. ધ્યાનમાં રાખો કે તમારા પગ વોકરના પાછળના બે પાયાની લાઈનમાં હોવા જોઈએ (વધુ પડતા પાછળ નહીં).

સ્ટેપ ૨: હાથ ઢીલા મૂકો

શરીર ટટ્ટાર રાખીને બંને હાથને વોકરની અંદરની બાજુ કુદરતી રીતે લટકતા રાખો. ખભાને ઢીલા રાખો, તેમને ઊંચા ખેંચી ન રાખો.

સ્ટેપ ૩: કાંડાની રેખા (Wrist Crease) નું માપ

વોકરના બંને બાજુના હેન્ડલ (ગ્રીપ) તમારા હાથના કાંડાની કરચલી (Wrist Crease) ની બરાબર સમાંતર હોવા જોઈએ. જો ઊંચાઈ બરાબર ન હોય, તો વોકરના ચારેય પાયામાં આપેલી પુશ-બટન પિન (Push-button pin) દબાવીને પાયાને ઉપર કે નીચે કરો. (ખાસ નોંધ: ચારેય પાયા એકસમાન ઊંચાઈ પર લોક થયેલા હોવા જરૂરી છે, નહીંતર વોકર ડગમગશે).

સ્ટેપ ૪: કોણીનો વળાંક

જ્યારે તમે વોકરના બંને હેન્ડલ પર હાથ મૂકો, ત્યારે તમારી કોણી ૧૫ થી ૩૦ ડિગ્રી સુધી વળેલી હોવી જોઈએ. આ સ્થિતિ તમને ચાલતી વખતે વોકર પર શરીરનું વજન નાખવાની શ્રેષ્ઠ તાકાત પૂરી પાડે છે.

૫. વોકર સાથે ચાલવાની સાચી પદ્ધતિ (The Right Gait)

વોકર સેટ કર્યા પછી તેની સાથે ચાલવાની રીત પણ યોગ્ય હોવી જોઈએ:

૧. વોકરને આગળ ધકેલો: વોકરને ઉપાડીને (અથવા પૈડાં હોય તો સરકાવીને) તમારાથી એક નાનું ડગલું આગળ મૂકો. ધ્યાન રાખો કે વોકરને બહુ દૂર ન મૂકો, નહીંતર તમારે આગળ ઝૂકવું પડશે. ૨. નબળો પગ આગળ લો: વોકર જમીન પર બરાબર સ્થિર થઈ જાય પછી, તમારું વજન વોકરના હેન્ડલ પર (હાથ વડે) આપો અને તમારા નબળા (દુખાવાવાળા) પગને આગળ વધારીને વોકરની વચ્ચે મૂકો. ૩. સારો પગ આગળ લો: હવે તમારા મજબૂત પગને આગળ લો અને નબળા પગની બરાબર લાઈનમાં લાવીને મૂકો. ૪. ક્યારેય પણ વોકરની આગળની ફ્રેમ (Front bar) ની એકદમ નજીક પગ ન લઈ જાઓ, તેનાથી સંતુલન બગડી શકે છે. અંદરની તરફ થોડી જગ્યા રાખો.

૬. સામાન્ય ભૂલો જે તમારે ટાળવી જોઈએ

• પગ તરફ જોયા કરવું: ચાલતી વખતે ઘણા લોકો સતત પોતાના પગ કે જમીન તરફ જોયા કરે છે. આનાથી ગરદનમાં દુખાવો થઈ શકે છે અને આગળ કોઈ અડચણ હોય તો દેખાતી નથી. તમારી નજર હંમેશા સામે (૧૦-૧૫ ફૂટ આગળ) હોવી જોઈએ.
• વોકરને ઊંચકીને ચાલવું (Standard Walker માટે): જો તમારી પાસે પૈડાં વગરનું વોકર છે, તો તેને આખું ઊંચકીને આગળ મૂકવાનું હોય છે. પરંતુ ઘણા લોકો તેને જમીન પર ઘસડીને ચાલે છે. આનાથી અવાજ આવે છે અને વોકર ફસડાઈ જવાનો ખતરો રહે છે.
• ફર્નિચર પકડીને ચાલવાની આદત: ઘરમાં લાકડી કે વોકર હોવા છતાં કેટલાક લોકો દિવાલ કે ફર્નિચર પકડીને ચાલવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ અત્યંત જોખમી છે, કારણ કે ફર્નિચર ખસી શકે છે. હંમેશા તમારા સાધનનો જ ઉપયોગ કરો.

૭. જાળવણી અને સલામતી અંગેની મહત્વની ટિપ્સ

૧. રબરની ગ્રીપ (Rubber Tips / Ferrules) તપાસો: લાકડી કે વોકરના પાયામાં નીચે રબરની ગ્રીપ લગાવેલી હોય છે, જે જમીન સાથે ઘર્ષણ (Friction) ઉભું કરે છે અને લપસી જતા અટકાવે છે. સમય જતાં આ રબર ઘસાઈ જાય છે અથવા ફાટી જાય છે. દર મહિને આ રબર ચેક કરો. જો તેમાં કાણાં પડી ગયા હોય કે તેની ડિઝાઇન ઘસાઈ ગઈ હોય, તો સર્જિકલ સ્ટોરમાંથી તરત જ નવા રબર બુશ લાવીને બદલી નાખો.

૨. ભીની સપાટી પર સાવધાની: બાથરૂમની ભીની ટાઇલ્સ કે ચોમાસામાં પાણીવાળા રસ્તા પર લાકડી કે વોકર જલ્દીથી સ્લિપ થઈ શકે છે. આવી જગ્યાએ નાના ડગલાં ભરો અને પૂરતું ધ્યાન રાખો.

૩. લાકડી કે વોકરની હેન્ડલ ગ્રીપ: જ્યાં તમે હાથ પકડો છો તે હેન્ડલ પર જો પ્લાસ્ટિક સખત હોય અને કાંડામાં દુખાવો થતો હોય, તો તેના પર સોફ્ટ કવર (Foam grip) લગાવી શકાય છે.

૪. સીડી ચઢવા અને ઉતરવા માટેનો નિયમ (Stairs Rule):

• ઉપર ચઢતી વખતે: “Up with the Good” – હંમેશા તમારો સારો (મજબૂત) પગ પહેલાં ઉપરના પગથિયા પર મૂકો, ત્યારબાદ લાકડી અને નબળો પગ સાથે ઉપર લો.
• નીચે ઉતરતી વખતે: “Down with the Bad” – હંમેશા લાકડી અને નબળો પગ પહેલાં નીચેના પગથિયા પર મૂકો, અને પછી સારો પગ નીચે લો. (નોંધ: વોકર લઈને ક્યારેય પણ સીડી ચઢવા કે ઉતરવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં. તે અત્યંત જોખમી છે.)

નિષ્કર્ષ

લાકડી કે વોકર એ વૃદ્ધાવસ્થા કે બીમારીમાં કોઈ “મજબૂરી” નથી, પરંતુ તમારી સ્વતંત્રતા (Independence) જાળવી રાખવાના શ્રેષ્ઠ મિત્રો છે. આ સાધનોનો સાચો હેતુ ત્યારે જ પાર પડે છે જ્યારે તેની ઊંચાઈ તમારા શરીરની ભૂમિતિ (Biomechanics) સાથે સંપૂર્ણ રીતે મેચ થતી હોય.

આ લેખમાં જણાવ્યા મુજબ કાંડાની રેખા (Wrist Crease) અને કોણીના ખૂણા (Elbow Angle) નું માપ લઈને આજે જ તમારા કે તમારા વડીલોના વોકર અને લાકડીની ઊંચાઈ ચેક કરો. માત્ર ૨ મિનિટનું આ સેટિંગ તમારા શરીરના સાંધાઓને અકાળે ઘસાતા બચાવશે અને ચાલવાની પ્રક્રિયાને અત્યંત સુરક્ષિત અને આરામદાયક બનાવી દેશે. જો સેટિંગ કર્યા પછી પણ દુખાવો રહેતો હોય, તો તમારા નજીકના ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક અવશ્ય કરવો, જેથી તેઓ તમારી ચાલવાની રીત (Gait Pattern) નું પ્રોફેશનલ એનાલિસિસ કરી શકે.