હાઇપરમોબિલિટી (Hypermobility): બાળકોના સાંધાઓ વધુ પડતા વળતા હોય ત્યારે શું ધ્યાન રાખવું?

ઘણીવાર આપણે જોઈએ છીએ કે અમુક બાળકો તેમના હાથ, આંગળીઓ કે પગના સાંધાને અસામાન્ય રીતે વાળી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, અંગૂઠાને પાછળની તરફ વાળીને કાંડા સુધી અડાડી દેવો અથવા ઘૂંટણને સામાન્ય કરતાં વધુ પાછળની તરફ ખેંચવા. આ જોઈને આપણને આશ્ચર્ય થાય છે અને મોટાભાગના માતાપિતા તેને બાળકની ‘ફ્લેક્સિબિલિટી’ (લચીલાપણું) કે વિશેષ આવડત માની લે છે.

પરંતુ, તબીબી અને ફિઝિયોથેરાપીની ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘હાઇપરમોબિલિટી’ (Hypermobility) કહેવાય છે. જ્યારે સાંધા તેમની સામાન્ય મર્યાદા (Normal Range of Motion) કરતાં વધુ વળી શકે, ત્યારે તેને જોઈન્ટ હાઇપરમોબિલિટી કહે છે. જોકે આ કોઈ ગંભીર બીમારી નથી, પરંતુ જો યોગ્ય કાળજી લેવામાં ન આવે તો ભવિષ્યમાં બાળકને સાંધાના દુખાવા અને વારંવાર મચકોડ આવવાની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

હાઇપરમોબિલિટી કેમ થાય છે? (Causes)

બાળકોમાં સાંધાઓ વધુ પડતા વળવા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘કોલાજન’ (Collagen) નામના પ્રોટીનની સંરચનામાં ફેરફાર છે. કોલાજન એ એક પ્રકારનું ગુંદર છે જે આપણા શરીરના સાંધા, અસ્થિબંધન (Ligaments) અને સ્નાયુઓને મજબૂતી અને આકાર આપે છે. હાઇપરમોબિલિટી ધરાવતા બાળકોમાં આ કોલાજન વધુ પડતું ખેંચાઈ શકે તેવું (Stretchy) હોય છે, જેના કારણે તેમના સાંધા સામાન્ય કરતાં વધુ ખુલે છે. આ સ્થિતિ મોટાભાગે આનુવંશિક (Genetics) એટલે કે વારસાગત હોય છે.

હાઇપરમોબિલિટીના લક્ષણો (Symptoms)

જો બાળકને માત્ર સાંધા વધુ વળતા હોય અને કોઈ તકલીફ ન હોય, તો ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ જો તેને નીચે મુજબની તકલીફો થાય, તો તેને ‘જોઈન્ટ હાઇપરમોબિલિટી સિન્ડ્રોમ’ (Joint Hypermobility Syndrome) હોઈ શકે છે:

• સાંધા અને સ્નાયુઓમાં દુખાવો: ખાસ કરીને દિવસના અંતે અથવા રમીને આવ્યા પછી પગના ઘૂંટણ, ઘૂંટી (Ankle) અને જાંઘમાં દુખાવો થવો. (ઘણીવાર માતાપિતા આને બાળકોના વિકાસના દુખાવા એટલે કે ‘Growing Pains’ સમજીને અવગણે છે).
• વારંવાર મચકોડ આવવી: દોડતી વખતે કે રમતી વખતે પગ વારંવાર વળી જવો અને મચકોડ આવવી.
• સાંધો ખસી જવો (Dislocation): ખભા કે ઘૂંટણનો સાંધો તેની જગ્યાએથી વારંવાર ખસી જવો.
• થાક લાગવો: થોડું ચાલવા કે રમવા પર બાળક જલ્દી થાકી જાય છે, કારણ કે તેમના સ્નાયુઓને સાંધાને સ્થિર રાખવા માટે બમણી મહેનત કરવી પડે છે.
• સપાટ પગલાં (Flat Feet): પગના તળિયામાં સામાન્ય રીતે જે કમાન (Arch) હોવી જોઈએ તેનો અભાવ હોય છે.
• લખવામાં તકલીફ: આંગળીઓના સાંધા વધુ પડતા વળવાને કારણે પેન્સિલ પકડવામાં મુશ્કેલી પડવી અને લખતી વખતે હાથ જલ્દી થાકી જવો.

માતાપિતા તરીકે શું ધ્યાન રાખવું? (Precautions and Care)

જો તમારા બાળકમાં હાઇપરમોબિલિટી હોય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. યોગ્ય જીવનશૈલી અને થોડી સાવચેતીથી આ સમસ્યાને સરળતાથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે.

૧. કરતબ કે ‘પાર્ટી ટ્રિક્સ’ ટાળવી ઘણા બાળકો મિત્રોને કે પરિવારજનોને પ્રભાવિત કરવા માટે આંગળીઓ કે હાથને વિચિત્ર રીતે વાળીને દેખાડે છે. આને ‘પાર્ટી ટ્રિક્સ’ કહેવાય છે. બાળકને આમ કરતા અટકાવો. સાંધાને વારંવાર હદથી વધારે ખેંચવાથી આસપાસના લિગામેન્ટ્સ વધુ નબળા પડે છે અને દુખાવો શરૂ થાય છે.

૨. સાચી મુદ્રા (Correct Posture) શીખવવી હાઇપરમોબિલિટી ધરાવતા બાળકો ઉભા રહેતી વખતે પોતાના ઘૂંટણને પાછળની તરફ અતિશય ખેંચીને ‘લોક’ (Lock) કરી દેતા હોય છે. બેસતી વખતે પણ તેઓ ખુરશીમાં વાંકા વળીને બેસે છે. તેમને હંમેશા ઘૂંટણ સહેજ વાળેલા (Soft knees) રાખીને ઉભા રહેવાનું અને સીધા બેસવાનું શીખવાડો.

૩. રમત-ગમતની સાચી પસંદગી બાળકને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓથી રોકવા નહીં, પરંતુ સાચી રમતો પસંદ કરવી.

• ફાયદાકારક રમતો: સ્વિમિંગ (તરવું) અને સાયકલિંગ હાઇપરમોબિલિટી માટે શ્રેષ્ઠ કસરતો છે. પાણીમાં સાંધા પર શરીરના વજનનું સીધું દબાણ આવતું નથી અને સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે.
• ધ્યાન રાખવા જેવી રમતો: જિમ્નેસ્ટિક્સ, ડાન્સ કે ફૂટબોલ જેવી હાઈ-ઈમ્પેક્ટ ગેમ્સ જેમાં સાંધા પર સીધો ઝટકો લાગે છે, તે કોઈ નિષ્ણાત કોચ કે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ અને દેખરેખ હેઠળ જ કરવી.

૪. યોગ્ય પગરખાં (Footwear) બાળકોને હંમેશા સારી ગ્રીપ અને ‘આર્ચ સપોર્ટ’ (Arch Support) વાળા શૂઝ પહેરાવવા જોઈએ. સપાટ ચપ્પલ કે સોલ વગરના બૂટ પહેરવાથી પગની ઘૂંટી અને ઘૂંટણ પર ખરાબ અસર પડે છે. જરૂર પડે તો કસ્ટમાઇઝ્ડ ઇનસોલ્સ (Insoles) નો ઉપયોગ કરી શકાય.

૫. વજન નિયંત્રણ બાળકનું વજન યોગ્ય મર્યાદામાં રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. વધારે પડતું વજન કમર, ઘૂંટણ અને પગની ઘૂંટીના નબળા સાંધાઓ પર વધુ દબાણ લાવે છે, જેનાથી દુખાવો વધે છે.

૬. લખવાની રીત સુધારવી જો બાળકને પેન પકડવામાં તકલીફ પડતી હોય, તો બજારમાં મળતા ‘પેન્સિલ ગ્રીપર’ (Pencil Gripper) નો ઉપયોગ કરી શકાય. જાડી પેન કે પેન્સિલ વાપરવાથી આંગળીઓના સાંધા પર ઓછું દબાણ આવે છે.

ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ (Role of Physiotherapy)

હાઇપરમોબિલિટીની સારવારમાં દવાઓ કરતાં ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) નો રોલ સૌથી મોટો અને નિર્ણાયક છે. જ્યારે સાંધાના લિગામેન્ટ્સ ઢીલા હોય, ત્યારે સાંધાને ટેકો આપવાની પૂરી જવાબદારી આસપાસના સ્નાયુઓ (Muscles) પર આવી જાય છે.

• સ્નાયુઓનું મજબૂતીકરણ (Strengthening Exercises): ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા આપવામાં આવતી કસરતોથી ઘૂંટણ, ખભા અને કોર (પેટ અને પીઠ) ના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે, જે સાંધાને સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડે છે.
• પ્રોપ્રિયોસેપ્શન ટ્રેનિંગ (Proprioception): આ બેલેન્સ અને સંતુલન સુધારવાની કસરતો છે. હાઇપરમોબિલિટીમાં ઘણીવાર મગજને સાંધાની પોઝિશનનો ચોક્કસ ખ્યાલ રહેતો નથી. બેલેન્સિંગ એક્સરસાઇઝથી બાળક વારંવાર પડતાં કે મચકોડ ખાતાં બચી શકે છે.
• સ્ટ્રેચિંગથી બચવું: આ બાળકોએ સામાન્ય યોગા કે અતિશય સ્ટ્રેચિંગવાળી કસરતો જાતે કરવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે તેમના સાંધા પહેલાથી જ વધુ પડતા ખેંચાયેલા હોય છે.

ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો?

જો બાળકના સાંધામાં સોજો આવે, દુખાવો રાત્રે એટલો વધી જાય કે તેની ઊંઘ બગડે, સાંધો લાલ થઈ જાય કે વારંવાર ખભા કે ઘૂંટણનો સાંધો ઉતરી જતો હોય (Dislocation), તો તરત જ ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

હાઇપરમોબિલિટી એ કોઈ રોગ નથી પણ શરીરની એક અલગ પ્રકારની રચના છે. માતાપિતાના યોગ્ય માર્ગદર્શન, પૌષ્ટિક આહાર (વિટામિન ડી અને કેલ્શિયમયુક્ત) અને નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી કસરતોની મદદથી સાંધાઓને મજબૂત બનાવી શકાય છે. સાચી કાળજી લેવામાં આવે તો હાઇપરમોબિલિટી ધરાવતું બાળક પણ અન્ય બાળકોની જેમ જ સંપૂર્ણ સક્રિય અને પીડામુક્ત જીવન જીવી શકે છે.