પોસ્ટ-કોવિડ રિકવરી: ફેફસાંને ફરીથી મજબૂત કેવી રીતે કરવા?

કોરોનાકાળમાં આપણે જોયું કે આ વાયરસ મુખ્યત્વે આપણા શ્વસનતંત્ર પર હુમલો કરે છે. ઘણા દર્દીઓ કોવિડ-૧૯ માંથી સાજા તો થઈ જાય છે, પરંતુ ત્યારબાદ પણ તેમને શ્વાસ ચઢવો, જલ્દી થાકી જવું અથવા છાતીમાં ભારેપણું લાગવું જેવી સમસ્યાઓ સતાવે છે. આને ‘લોન્ગ કોવિડ’ (Long Covid) લક્ષણો કહેવામાં આવે છે.

કોવિડ પછી ફેફસાંના સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે અને ક્યારેક ફેફસાંમાં ‘ફાઈબ્રોસિસ’ (ડાઘા પડવા) જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે. જો કે, યોગ્ય આહાર, કસરત અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા ફેફસાંને ફરીથી સ્વસ્થ અને મજબૂત બનાવી શકાય છે. આ લેખમાં આપણે ફેફસાંની રિકવરી માટેની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા જાણીશું.

Table of Contents

૧. શ્વાસની કસરતો (Breathing Exercises)

ફેફસાંની ક્ષમતા વધારવા માટે ફિઝિયોથેરાપી અને શ્વાસની કસરતો સૌથી વધુ અસરકારક છે.

ડાયાફ્રેગમેટિક બ્રીધિંગ (પેટથી શ્વાસ લેવો): આ કસરત કરવા માટે ચત્તા સૂઈ જાઓ, એક હાથ પેટ પર અને બીજો છાતી પર રાખો. નાકથી ઊંડો શ્વાસ લો જેથી પેટ બહાર આવે, અને ધીમેથી મોઢા વાટે શ્વાસ બહાર કાઢો. આનાથી શ્વાસ લેવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવતા ‘ડાયાફ્રેમ’ સ્નાયુ મજબૂત થાય છે.
પર્સડ લિપ્સ બ્રીધિંગ (Pursed Lip Breathing): નાકથી શ્વાસ લો અને હોઠને સીટી વગાડતા હોવ તેમ વાળીને ધીમે-ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો. આ ટેકનિક શ્વાસનળીઓને લાંબો સમય ખુલ્લી રાખે છે.
સ્પાયરોમીટરનો ઉપયોગ (Spirometer): ત્રણ બોલવાળા આ પ્લાસ્ટિક મશીનનો દિવસમાં ૩-૪ વાર ઉપયોગ કરો. શ્વાસ અંદર ખેંચીને બોલને ઊંચકવાનો પ્રયત્ન કરો. તે ફેફસાંના વાયુકોષ્ઠો (Alveoli) ને ખોલે છે.

૨. આહાર અને પોષણ (Nutrition for Lungs)

ફેફસાંના કોષોના સમારકામ (Repairing) માટે યોગ્ય પોષણ અનિવાર્ય છે.

પ્રોટીનયુક્ત આહાર: સ્નાયુઓના રિકવરી માટે પનીર, કઠોળ, સોયાબીન અને ઈંડા જેવો પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક લેવો.
એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ: ખાટા ફળો (વિટામિન C), બદામ, અખરોટ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી ફેફસાંમાં રહેલો સોજો (Inflammation) ઘટાડે છે.
હળદરવાળું દૂધ: હળદરમાં રહેલું ‘કર્ક્યુમિન’ ફેફસાં માટે કુદરતી એન્ટી-સેપ્ટિક છે.
હાઇડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. પાણી પીવાથી ફેફસાંમાં રહેલો કફ પાતળો થાય છે અને સરળતાથી બહાર નીકળી શકે છે.

૩. યોગ અને પ્રાણાયામનું મહત્વ

ભારતીય પ્રાચીન વિજ્ઞાન ફેફસાં માટે શ્રેષ્ઠ ઉપચાર આપે છે:

અનુલોમ-વિલોમ: નાકના બંને નસકોરા દ્વારા વારાફરતી શ્વાસ લેવાથી ઓક્સિજનનું સ્તર સુધરે છે.
ભ્રામરી પ્રાણાયામ: આનાથી નાકની નળીઓમાં નાઈટ્રિક ઓક્સાઈડ ઉત્પન્ન થાય છે, જે શ્વાસનળીઓને પહોળી કરે છે અને તણાવ ઘટાડે છે.
ભસ્ત્રિકા પ્રાણાયામ: જો ફેફસાંમાં ઈન્ફેક્શન ઓછું હોય, તો ધીમી ગતિએ ભસ્ત્રિકા કરવાથી ફેફસાંની તાકાત વધે છે.

૪. હિલચાલ અને વ્યાયામ (Physical Activity)

રિકવરી દરમિયાન અચાનક ભારે કસરત ન કરો, પરંતુ ધીમે-ધીમે હલનચલન વધારો.

વોકિંગ (ચાલવું): દિવસમાં બે વાર ૧૦-૧૫ મિનિટ ધીમેથી ચાલો. જો ઓક્સિજનનું સ્તર ૯૪ થી નીચે જતું હોય, તો તરત જ આરામ કરો.
પ્રોનિંગ (Proning): જો શ્વાસ લેવામાં હજુ પણ થોડી તકલીફ અનુભવાતી હોય, તો પેટના બળે સૂવું (પ્રોન પોઝિશન) ફેફસાંમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.

૫. ટાળવા જેવી બાબતો (Precautions)

ધૂમ્રપાન અને પ્રદૂષણ: સિગારેટ કે બીડી ફેફસાંને કાયમી નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. પ્રદૂષિત વાતાવરણ કે ધુમાડાવાળા રસોડાથી દૂર રહો.
ઠંડો ખોરાક: ફ્રીજનું ઠંડું પાણી, આઈસ્ક્રીમ કે ઠંડા પીણાં ટાળો, કારણ કે તે કફ પેદા કરી શકે છે.
ભારે વજન ઉપાડવું: જ્યાં સુધી ડૉક્ટર પરવાનગી ન આપે ત્યાં સુધી જીમ કે ભારે વજન ઉપાડવાનું ટાળો.

૬. માનસિક સ્વાસ્થ્ય (Mental Well-being)

ફેફસાંના સ્વાસ્થ્યનો સીધો સંબંધ માનસિક શાંતિ સાથે છે. ચિંતા કે ગભરામણને કારણે શ્વાસ ઝડપી બને છે, જે ફેફસાં પર ભાર વધારે છે. ધ્યાન (Meditation) અને હળવું સંગીત રિકવરી પ્રક્રિયામાં સહાયરૂપ બને છે.

નિષ્કર્ષ

પોસ્ટ-કોવિડ રિકવરી એ એક ધીમી પ્રક્રિયા છે. તમારા શરીરને સમય આપો. ઉપર જણાવેલ શ્વાસની કસરતો અને પૌષ્ટિક આહારને તમારી જીવનશૈલીનો ભાગ બનાવો. જો તમને લાંબા સમય સુધી શ્વાસની તકલીફ રહેતી હોય અથવા છાતીમાં દુખાવો થતો હોય, તો તરત જ પલ્મોનોલોજિસ્ટ (ફેફસાંના નિષ્ણાત) ની સલાહ લો.