પરંપરાગત ગુજરાતી બેસવાની રીત (પલાંઠી) અને સાંધાનું સ્વાસ્થ્ય.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં, નીચે બેસીને જમવાની કે વાતો કરવાની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. જેને આપણે ‘પલાંઠી’ (Sukhasana) વાળીને બેસવું કહીએ છીએ. આજના સોફા અને ડાઈનિંગ ટેબલના યુગમાં આ પદ્ધતિ ધીમે ધીમે લુપ્ત થઈ રહી છે, પરંતુ વિજ્ઞાન માને છે કે પલાંઠી વાળીને બેસવું એ માત્ર પરંપરા નથી, પણ સાંધા અને સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય માટે એક શક્તિશાળી કસરત છે.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે પલાંઠી વાળીને બેસવાથી સાંધા પર કેવી અસર થાય છે અને તેને યોગ્ય રીતે કેવી રીતે અમલમાં મૂકવી.

૧. પલાંઠી એટલે શું? (Anatomy of Cross-Legged Sitting)

પલાંઠી વાળીને બેસવું એટલે બંને પગને ઘૂંટણથી વાળીને એકબીજાની અંદરની તરફ રાખવા. આ સ્થિતિમાં તમારા નિતંબ (Hips), ઘૂંટણ (Knees) અને ઘૂંટી (Ankles) એક વિશિષ્ટ કોણ પર વળે છે, જે શરીરના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓને સક્રિય કરે છે.

૨. સાંધાના સ્વાસ્થ્ય માટે પલાંઠીના ફાયદા

A. સાંધાની લવચીકતા (Flexibility) માં વધારો

જ્યારે તમે પલાંઠી વાળો છો, ત્યારે તમારા નિતંબના સાંધા (Hip joints) બહારની તરફ ખુલે છે. આજના બેઠાડુ જીવનમાં ‘હિપ સ્ટીફનેસ’ એક મોટી સમસ્યા છે, જેને પલાંઠી કુદરતી રીતે દૂર કરે છે. તે ઘૂંટણના લિગામેન્ટ્સને પણ લવચીક રાખે છે.

B. કરોડરજ્જુનું કુદરતી સંતુલન (Spinal Alignment)

ખુરશી પર બેસતી વખતે આપણે ઘણીવાર વાંકા વળી જઈએ છીએ (Slouching). પરંતુ પલાંઠી વાળીને બેસતી વખતે શરીરનું ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર બદલાય છે, જે તમને આપોઆપ ટટ્ટાર બેસવા માટે મજબૂર કરે છે. આનાથી કમરના દુખાવામાં રાહત મળે છે.

C. રક્ત પરિભ્રમણ અને પાચન

જ્યારે આપણે પલાંઠી વાળીને જમીન પર બેસીને જમીએ છીએ, ત્યારે આપણે જમવા માટે સતત આગળ નમીએ છીએ અને પાછા સીધા થઈએ છીએ. આ હલનચલન પેટના સ્નાયુઓને સક્રિય કરે છે, જે પાચન પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે. ઉપરાંત, હૃદયને લોહી પંપ કરવામાં ઓછી મહેનત કરવી પડે છે કારણ કે લોહીનું પરિભ્રમણ પેટના ભાગમાં કેન્દ્રિત થાય છે.

D. સ્નાયુઓની મજબૂતી

નીચે બેસવા અને ઉભા થવા માટે તમારા પગના મોટા સ્નાયુઓ (Quadriceps અને Glutes) નો ઉપયોગ થાય છે. આ એક પ્રકારની ‘સ્ક્વોટ’ કસરત છે જે વૃદ્ધાવસ્થા સુધી તમારા પગને મજબૂત રાખે છે.

૩. સાવચેતી: કોણે પલાંઠી ન વાળવી?

પલાંઠી ફાયદાકારક છે, પરંતુ દરેક માટે તે યોગ્ય નથી. નીચેની સ્થિતિમાં સાવચેતી રાખવી:

• ઘૂંટણનું ઓપરેશન: જો તમારા ઘૂંટણની સર્જરી થઈ હોય અથવા ઘૂંટણ બદલાવ્યા (Knee Replacement) હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ વગર પલાંઠી ન વાળવી.
• ગંભીર ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ: જો સાંધામાં ઘસારો ખૂબ વધી ગયો હોય અને હાડકાં અથડાતા હોય, તો પલાંઠી વાળવાથી દુખાવો વધી શકે છે.
• ગાદી ફાટવી (Meniscus Tear): ઘૂંટણની ગાદીમાં ઈજા હોય ત્યારે પગ વાળવાથી ઈજા ગંભીર બની શકે છે.

૪. પલાંઠી વાળીને બેસવાની સાચી રીત

જો તમે વર્ષોથી ખુરશી પર બેસવા ટેવાયેલા હોવ, તો સીધા જમીન પર બેસવાને બદલે આ સ્ટેપ્સ ફોલો કરો:

૧. તકિયાનો ઉપયોગ: જો ઘૂંટણ જમીનને ન અડતા હોય, તો નિતંબ નીચે એક નાનો તકિયો અથવા યોગ બ્લોક રાખો. આનાથી ઘૂંટણ પરનું દબાણ ઘટશે. ૨. દિવાલનો ટેકો: શરૂઆતમાં દિવાલના ટેકે પલાંઠી વાળીને બેસો જેથી કરોડરજ્જુ સીધી રહે. ૩. સમય વધારો: પહેલા દિવસે માત્ર ૫ મિનિટ બેસો, પછી ધીમે ધીમે સમય વધારો. ૪. પગ બદલતા રહો: થોડી મિનિટો પછી ઉપરનો પગ નીચે અને નીચેનો પગ ઉપર કરો જેથી બંને બાજુના સ્નાયુઓ સરખા સ્ટ્રેચ થાય.

૫. વિજ્ઞાન શું કહે છે? (The Longevity Connection)

યુરોપિયન જર્નલ ઓફ પ્રિવેન્ટિવ કાર્ડિયોલોજીના એક અભ્યાસ મુજબ, જે લોકો કોઈ પણ ટેકા વગર જમીન પર બેસી શકે છે અને ઉભા થઈ શકે છે (Sitting-Rising Test), તેમનું આયુષ્ય લાંબુ હોય છે. પલાંઠી એ માત્ર બેસવાની રીત નથી, પણ તમારા શરીરની શક્તિ અને સંતુલનનું માપદંડ છે.

નિષ્કર્ષ

આપણી પરંપરાગત ગુજરાતી પદ્ધતિઓ પાછળ ઊંડું વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે. પલાંઠી વાળીને નીચે બેસવાની આદત તમારા સાંધાને જીવંત રાખે છે અને શરીરને લવચીક બનાવે છે. જો તમે ઓફિસમાં કામ કરતા હોવ, તો પણ ઘરે આવ્યા પછી જમતી વખતે કે પૂજા વખતે પલાંઠી વાળવાનો આગ્રહ રાખો. તે તમારા સાંધા માટે સૌથી મફત અને સૌથી અસરકારક ફિઝિયોથેરાપી છે.