ઑસ્ટિયોપોરોસિસ (પોચા હાડકાં) ના દર્દીઓએ ડાયેટમાં પ્રોટીન શા માટે વધારવું જોઈએ?

જ્યારે આપણે ઑસ્ટિયોપોરોસિસ (Osteoporosis) અથવા હાડકાંની નબળાઈ વિશે વાત કરીએ છીએ, ત્યારે સૌથી પહેલું નામ ‘કેલ્શિયમ’ અને ‘વિટામિન ડી’ નું આવે છે. ચોક્કસપણે, આ બંને પોષક તત્વો હાડકાં માટે પાયા સમાન છે. પરંતુ, આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન અને સંશોધનો હવે એક ત્રીજા મહત્વના ઘટક તરફ આંગળી ચીંધે છે, અને તે છે ‘પ્રોટીન’ (Protein).

ઘણા લોકો માને છે કે પ્રોટીન માત્ર બોડીબિલ્ડિંગ કે સ્નાયુઓ બનાવવા માટે છે, પરંતુ હાડકાંના બંધારણમાં પ્રોટીનનો ફાળો અજોડ છે. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે સમજીશું કે ઑસ્ટિયોપોરોસિસના દર્દીઓ માટે પ્રોટીન શા માટે અનિવાર્ય છે અને તે કઈ રીતે હાડકાંના ફ્રેક્ચરનું જોખમ ઘટાડે છે.

૧. હાડકાંનું બંધારણ: પ્રોટીનનો ફાળો

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે આપણા હાડકાંનો લગભગ ૫૦% જથ્થો (Volume) અને ૧/૩ ભાગનું વજન પ્રોટીનનું બનેલું છે.

• કોલેજન મેટ્રિક્સ: હાડકાં માત્ર કેલ્શિયમના પથ્થર નથી. હાડકાંની અંદર પ્રોટીનનું એક જાળું (Matrix) હોય છે, જેને ‘કોલેજન’ કહેવામાં આવે છે. કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ આ પ્રોટીનના જાળામાં જઈને ગોઠવાય છે, જેનાથી હાડકાંને મજબૂતી મળે છે.
• લવચીકતા: પ્રોટીન હાડકાંને લવચીકતા આપે છે. જો પ્રોટીન ઓછું હોય, તો હાડકાં કાચ જેવા બરડ થઈ જાય છે, જે સામાન્ય આંચકા કે પડવાથી પણ તૂટી શકે છે.

૨. ઑસ્ટિયોપોરોસિસમાં પ્રોટીન શા માટે જરૂરી છે? (મુખ્ય કારણો)

A. કેલ્શિયમના શોષણમાં મદદ (Calcium Absorption)

જો તમારા ખોરાકમાં પ્રોટીન પૂરતું હશે, તો તમારું શરીર આંતરડામાંથી કેલ્શિયમને વધુ સારી રીતે શોષી શકશે. પ્રોટીન એવા હોર્મોન્સ અને એન્ઝાઇમ્સને સક્રિય કરે છે જે કેલ્શિયમને લોહીમાંથી હાડકાં સુધી પહોંચાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.

B. IGF-1 હોર્મોનમાં વધારો

પ્રોટીન લેવાથી શરીરમાં IGF-1 (Insulin-like Growth Factor-1) નામનું હોર્મોન વધે છે. આ હોર્મોન હાડકાં બનાવતા કોષો (Osteoblasts) ને ઉત્તેજિત કરે છે અને હાડકાંની ઘનતા (Bone Mineral Density) વધારે છે.

C. સ્નાયુઓની મજબૂતી અને સંતુલન

ઑસ્ટિયોપોરોસિસમાં સૌથી મોટું જોખમ ‘પડવાનું’ (Fall) છે. પ્રોટીન સ્નાયુઓને મજબૂત રાખે છે (Sarcopenia અટકાવે છે). જો સ્નાયુઓ મજબૂત હશે, તો શરીરનું સંતુલન સારું રહેશે અને પડવાની શક્યતા ઘટશે, પરિણામે હાડકાં તૂટવાનું જોખમ પણ ઓછું થશે.

D. ફ્રેક્ચર પછીની રિકવરી

જો ઑસ્ટિયોપોરોસિસના દર્દીને ઈજા થાય, તો તે ભાગને જલ્દી રૂઝ લાવવા માટે પ્રોટીન બિલ્ડિંગ બ્લોક્સ તરીકે કામ કરે છે.

૩. પ્રોટીન વિશેની જૂની માન્યતા અને સત્ય

પહેલા એવું માનવામાં આવતું હતું કે વધુ પ્રોટીન લેવાથી પેશાબ વાટે કેલ્શિયમ બહાર નીકળી જાય છે અને હાડકાં નબળા પડે છે. પરંતુ નવા સંશોધનોએ સાબિત કર્યું છે કે જ્યાં સુધી તમે પૂરતું કેલ્શિયમ લો છો, ત્યાં સુધી ઉચ્ચ પ્રોટીન આહાર હાડકાં માટે અત્યંત ફાયદાકારક છે. તે હાડકાંના સ્વાસ્થ્યમાં નુકસાન નહીં, પણ સુધારો કરે છે.

૪. પ્રોટીનના શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત (Dietary Sources)

ઑસ્ટિયોપોરોસિસના દર્દીઓએ દરરોજ શરીરના વજનના પ્રતિ કિલો દીઠ આશરે ૧.૦ થી ૧.૨ ગ્રામ પ્રોટીન લેવું જોઈએ.

• શાકાહારી સ્ત્રોત: પનીર, દૂધ, દહીં, સોયાબીન, મગ, ચણા, દાળ, મગફળી, બદામ અને ક્વિનોઆ.
• બિન-શાકાહારી સ્ત્રોત: ઈંડાની સફેદી, ચિકન અને માછલી (જેમાં વિટામિન ડી પણ હોય છે).

૫. ફિઝિયોથેરાપી અને પ્રોટીનનું સંયોજન

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, માત્ર ડાયેટ પૂરતું નથી:

• જ્યારે તમે પ્રોટીનયુક્ત આહાર લો છો અને સાથે ‘વેઈટ-બેરિંગ’ (વજન આપીને કરવાની) કસરતો કરો છો, ત્યારે જ હાડકાં તે પ્રોટીન અને કેલ્શિયમનો ઉપયોગ મજબૂતી માટે કરી શકે છે.
• અમે અમારા ઑસ્ટિયોપોરોસિસના દર્દીઓને ખાસ ‘રેઝિસ્ટન્સ ટ્રેનિંગ’ કરાવીએ છીએ જે હાડકાંના બંધારણને નવી ઉર્જા આપે છે.

નિષ્કર્ષ

જો તમે ઑસ્ટિયોપોરોસિસ સામે લડવા માંગતા હોવ, તો તમારી થાળીમાં કેલ્શિયમની સાથે પ્રોટીનનું સ્થાન પણ નિશ્ચિત કરો. પ્રોટીન એ હાડકાંનો જીવંત પાયો છે. યોગ્ય આહાર, પૂરતો તડકો અને ફિઝિયોથેરાપીના સંયોજનથી તમે ઉંમરના કોઈપણ તબક્કે તમારા હાડકાંને મજબૂત રાખી શકો છો.