ઘૂંટણ માં સોજો શા માટે આવે છે? – સારવાર અને ફિઝીયોથેરાપી
ઘૂંટણમાં સોજો: કારણો, લક્ષણો, સારવાર અને ફિઝીયોથેરાપી – સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ઘૂંટણ એ આપણા શરીરનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને જટિલ સાંધો છે, જે ચાલવા, દોડવા અને બેસવા જેવી દૈનિક ક્રિયાઓ માટે જવાબદાર છે. જ્યારે ઘૂંટણમાં સોજો આવે છે, ત્યારે તેને સામાન્ય ભાષામાં “ઘૂંટણમાં પાણી ભરાવું” (Water on the Knee) કહેવામાં આવે છે. તબીબી ભાષામાં આને “Knee Effusion” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સમસ્યા માત્ર વૃદ્ધોમાં જ નહીં, પરંતુ રમતવીરો અને યુવાનોમાં પણ જોવા મળે છે.
ઘૂંટણ માં સોજો શા માટે આવે છે Video
આ લેખમાં આપણે ઘૂંટણમાં સોજો શા માટે આવે છે અને તેના કાયમી ઉકેલ માટે શું કરવું જોઈએ તેની વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. ઘૂંટણમાં સોજો આવવાના મુખ્ય કારણો (Causes)
ઘૂંટણમાં સોજો આવવાના અનેક કારણો હોઈ શકે છે. તેને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય: ઈજા (Injury), રોગો (Medical Conditions), અને વધુ પડતો ઉપયોગ (Overuse).
(A) ઈજા અથવા અકસ્માત (Injuries)
જ્યારે ઘૂંટણના હાડકાં, અસ્થિબંધન (ligaments) અથવા સ્નાયુઓને નુકસાન થાય છે, ત્યારે શરીર સુરક્ષા માટે ત્યાં પ્રવાહી એકત્રિત કરે છે, જે સોજાનું કારણ બને છે.
- એસીએલ તૂટવું (ACL Tear): રમતગમત દરમિયાન ઘૂંટણનું મુખ્ય લિગામેન્ટ (Anterior Cruciate Ligament) તૂટી જાય ત્યારે તરત જ સોજો આવે છે.
- ગાદી ફાટવી (Meniscus Tear): ઘૂંટણના સાંધા વચ્ચે રહેલી ગાદી (Meniscus) જ્યારે ફાટી જાય છે ત્યારે સોજો અને દુખાવો થાય છે.
- ફ્રેક્ચર (Fracture): ઘૂંટણની ઢાંકણી (Patella) અથવા પગના હાડકાંમાં તિરાડ પડવાથી.
(B) તબીબી પરિસ્થિતિઓ અને રોગો (Medical Conditions)
- ઓસ્ટિઓઆર્થરાઈટીસ (Osteoarthritis): વધતી ઉંમરને કારણે ઘૂંટણના સાંધામાં ઘસારો થવાથી સોજો આવે છે. આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
- રૂમેટોઈડ આર્થરાઈટીસ (Rheumatoid Arthritis – સંધીવા): આ એક ઓટોઈમ્યુન રોગ છે જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સાંધા પર હુમલો કરે છે, જેનાથી લાલશ અને સોજો આવે છે.
- ગાઉટ (Gout – યુરિક એસિડ): શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધી જાય ત્યારે તે સાંધામાં સ્ફટિક (Crystals) સ્વરૂપે જમા થાય છે, જે અચાનક ગંભીર સોજો અને દુખાવો પેદા કરે છે.
- બર્સાઈટિસ (Bursitis): ઘૂંટણની આસપાસ રહેલી પ્રવાહી ભરેલી કોથળીઓ (Bursa) માં બળતરા થવાથી સોજો આવે છે.
(C) અન્ય કારણો
- ચેપ (Infection): સાંધામાં બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન થવાથી પરુ ભરાઈ શકે છે.
- વધુ પડતો ઉપયોગ (Overuse): સતત દોડવાથી અથવા લાંબા સમય સુધી ઉભા રહેવાથી પણ ઘૂંટણમાં સોજો આવી શકે છે.
૨. લક્ષણો (Symptoms)
સોજો પોતે એક લક્ષણ છે, પરંતુ તેની સાથે દર્દીને નીચે મુજબની તકલીફો પણ થઈ શકે છે:
- દૃશ્યમાન સોજો: ઘૂંટણની ઢાંકણીની આસપાસની ચામડી ફૂલેલી દેખાય છે. સામાન્ય પગની સરખામણીમાં અસરગ્રસ્ત પગ મોટો દેખાય છે.
- જડતા (Stiffness): ઘૂંટણ વાળવામાં કે સીધો કરવામાં તકલીફ પડે છે. પ્રવાહી ભરાવાને કારણે સાંધાની હલનચલન મર્યાદિત (Limited Range of Motion) થઈ જાય છે.
- દુખાવો (Pain): વજન આપતી વખતે અથવા ચાલતી વખતે અસહ્ય દુખાવો થાય છે.
- ગરમાવો અને લાલાશ (Warmth and Redness): જો સોજો ઈન્ફેક્શન કે સંધીવાને કારણે હોય, તો ઘૂંટણને અડવાથી તે ગરમ લાગે છે અને લાલ થઈ જાય છે.
- અસ્થિરતા (Instability): ચાલતી વખતે ઘૂંટણ લચકાઈ જાય અથવા શરીરનું વજન ખમી ન શકે તેવું લાગે છે.
૩. નિદાન (Diagnosis)
ડોક્ટર યોગ્ય સારવાર નક્કી કરવા માટે નીચે મુજબની તપાસ કરે છે:
- ફિઝિકલ તપાસ (Physical Examination): ડોક્ટર ઘૂંટણની તપાસ કરી સોજાનું પ્રમાણ અને હલનચલન ચેક કરે છે.
- એક્સ-રે (X-ray): હાડકાંમાં ફ્રેક્ચર, ઘસારો (Arthritis) કે હાડકાંની અન્ય તકલીફ જોવા માટે.
- એમઆરઆઈ (MRI): લિગામેન્ટ (ACL/PCL) અથવા ગાદી (Meniscus) ની ઈજાની ચોકસાઈપૂર્વક તપાસ કરવા માટે.
- અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Ultrasound): આર્થરાઈટીસ અથવા બર્સાઈટિસની તપાસ માટે.
- જોઈન્ટ એસ્પિરેશન (Joint Aspiration): સોય વડે ઘૂંટણમાંથી થોડું પ્રવાહી ખેંચીને લેબોરેટરીમાં તપાસ માટે મોકલવામાં આવે છે. આનાથી યુરિક એસિડ (Gout) કે ઈન્ફેક્શનની ખબર પડે છે.
૪. સારવાર (Treatment)
સારવારનો આધાર સોજાના કારણ પર રહેલો છે.
(A) દવાઓ (Medications)
- પેઈન કિલર્સ: દુખાવો અને સોજો ઓછો કરવા માટે NSAIDs (જેમ કે આઈબુપ્રોફેન) આપવામાં આવે છે.
- કોર્ટીકોસ્ટેરોઈડ્સ: ગંભીર સોજા માટે ડોક્ટર સ્ટેરોઈડ્સની ગોળીઓ અથવા ઈન્જેક્શન આપી શકે છે.
- એન્ટિબાયોટિક્સ: જો સોજો ઈન્ફેક્શનને કારણે હોય તો.
(B) પ્રક્રિયાઓ (Procedures)
- આર્થરોસેન્ટેસિસ (Arthrocentesis): જો ઘૂંટણમાં ખૂબ વધારે પાણી ભરાઈ ગયું હોય, તો ડોક્ટર સોય દ્વારા તે પાણી કાઢી નાખે છે, જેનાથી દર્દીને તરત રાહત મળે છે.
- સર્જરી: જો ગાદી ફાટી ગઈ હોય અથવા સાંધો ખૂબ ખરાબ થઈ ગયો હોય, તો આર્થ્રોસ્કોપી (Arthroscopy) અથવા ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (Knee Replacement) ની જરૂર પડી શકે છે.
૫. ફિઝીયોથેરાપી (Physiotherapy) – સૌથી મહત્વપૂર્ણ સારવાર
ઘૂંટણના સોજા અને દુખાવાને કાયમી ધોરણે મટાડવા માટે ફિઝીયોથેરાપી અનિવાર્ય છે. ફિઝીયોથેરાપી સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે અને સાંધા પરનું ભારણ ઘટાડે છે.
(A) મોડાલિટીઝ (Modalities – મશીન દ્વારા સારવાર)
- Cryotherapy (બરફનો શેક): સોજાના શરૂઆતના તબક્કામાં (Acute phase) બરફનો ઉપયોગ સોજો અને બળતરા ઘટાડે છે.
- Ultrasound Therapy: આ અવાજના તરંગો દ્વારા ઊંડા પેશીઓમાં રહેલ સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
- TENS/IFT: આ મશીનો દુખાવો ઓછો કરવામાં મદદરૂપ થાય છે અને સ્નાયુઓને રિલેક્સ કરે છે.
(B) કસરતો (Exercises)
ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ નીચે મુજબની કસરતો સૂચવી શકે છે:
- આઈસોમેટ્રિક ક્વાડ્રિસેપ્સ (Isometric Quadriceps):
- પથારીમાં સીધા સુઈ જાઓ. ઘૂંટણની નીચે ટુવાલનો રોલ મૂકો.
- હવે ટુવાલને ઘૂંટણ વડે નીચે તરફ દબાવો અને ૫ થી ૧૦ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો. આનાથી સાંધા પર વજન આપ્યા વગર સ્નાયુ મજબૂત થશે.
- હીલ સ્લાઈડ્સ (Heel Slides):
- સીધા સુઈને ધીમે-ધીમે પગને ઘૂંટણમાંથી વાળો અને પછી સીધો કરો. આનાથી ઘૂંટણની ગતિ (Range of Motion) સુધરે છે.
- સ્ટ્રેટ લેગ રેઈઝ (SLR – Straight Leg Raise):
- એક પગ વાળીને રાખો અને બીજા પગને સીધો રાખીને ૪૫ ડિગ્રી સુધી ઊંચો કરો. ૫ સેકન્ડ હોલ્ડ કરી નીચે લાવો.
- કાફ સ્ટ્રેચિંગ (Calf Stretching):
- ઊભા રહીને અથવા બેસીને પગના પંજાને પોતાની તરફ ખેંચવાથી પાછળના સ્નાયુઓ ખુલે છે, જે ઘૂંટણના દુખાવામાં રાહત આપે છે.
નોંધ: કોઈપણ કસરત શરૂ કરતા પહેલા તમારા ફિઝીયોથેરાપીસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
૬. ઘરેલુ ઉપાયો (Home Remedies)
સામાન્ય સોજા માટે તમે ઘરે જ R.I.C.E. પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકો છો:
- R – Rest (આરામ): ઘૂંટણ પર વજન આપવાનું બંધ કરો. ચાલવાનું ઓછું કરો જેથી સાંધાને રિકવર થવાનો સમય મળે.
- I – Ice (બરફ): દિવસમાં ૩ થી ૪ વખત ૧૫-૨૦ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો. બરફને સીધો ચામડી પર લગાવવાને બદલે કપડામાં વીંટાળીને લગાવો.
- C – Compression (દબાણ/પાટો): ઘૂંટણ પર ક્રેપ બેન્ડેજ (Crepe Bandage) અથવા ની-કેપ (Knee cap) પહેરો. આ સોજાને વધતો અટકાવે છે. ધ્યાન રાખો કે પાટો ખૂબ ટાઈટ ન હોવો જોઈએ.
- E – Elevation (ઊંચાઈ): સૂતી વખતે પગની નીચે ઓશિકા મૂકીને પગને હૃદયના લેવલથી ઊંચો રાખો. ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે વધારાનું પ્રવાહી પાછું ફરે છે અને સોજો ઉતરે છે.
અન્ય ઉપાયો:
- હળદર અને આદુ: આમાં કુદરતી એન્ટિ-ઈન્ફ્લેમેટરી ગુણો હોય છે. હળદરવાળું દૂધ પીવાથી અંદરનો સોજો ઉતરે છે.
- વજન નિયંત્રણ: શરીરનું ૧ કિલો વજન વધવાથી ઘૂંટણ પર ૪ કિલો જેટલું ભારણ વધે છે. તેથી વજન ઘટાડવું એ સૌથી મોટો ઘરેલુ ઉપાય છે.
- મસાજ: હળવા હાથે તેલ માલિશ કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, પરંતુ જો સોજો ખૂબ વધારે હોય અથવા ગરમ લાગતો હોય તો માલિશ ન કરવી.
૭. અટકાયત અને સાવચેતી (Prevention)
ઘૂંટણના સોજાથી બચવા માટે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
- સ્નાયુઓની મજબૂતી: જાંઘના સ્નાયુઓ (Quadriceps અને Hamstrings) મજબૂત હોય તો ઘૂંટણ પર ઓછું દબાણ આવે છે.
- યોગ્ય પગરખાં (Footwear): સારા ગાદીવાળા અને આરામદાયક શૂઝ પહેરો.
- યોગ્ય પોશ્ચર: લાંબો સમય પલાઠી વાળીને બેસવાનું ટાળો (ખાસ કરીને જો તમને ઘસારો હોય તો).
- વોર્મ-અપ: કસરત કે રમતગમત પહેલા સ્ટ્રેચિંગ અને વોર્મ-અપ કરવું જરૂરી છે.
૮. નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ઘૂંટણમાં સોજો એ કોઈ રોગ નથી, પરંતુ અંદર રહેલી સમસ્યાનો સંકેત છે. જો તમને સામાન્ય સોજો હોય તો R.I.C.E. પદ્ધતિ અને આરામથી મટી શકે છે. પરંતુ જો સોજો લાંબો સમય રહે, તાવ આવે, અથવા ઘૂંટણ લાલ થઈ જાય, તો તાત્કાલિક ઓર્થોપેડિક સર્જન અથવા ફિઝીયોથેરાપીસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. સમયસરની સારવાર અને નિયમિત કસરત દ્વારા તમે ઘૂંટણના સ્વાસ્થ્યને લાંબા સમય સુધી જાળવી શકો છો.
