કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન

💉 કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન (Corticosteroid Injection): શું તે સાંધાના દુખાવાનો કાયમી ઉકેલ છે? 🏥

જ્યારે કમર, ઘૂંટણ કે ખભાનો દુખાવો દવાઓ અને ફિઝિયોથેરાપીથી મટતો નથી, ત્યારે ડૉક્ટરો ઘણીવાર કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શનની સલાહ આપે છે. સામાન્ય ભાષામાં તેને “સ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન” પણ કહેવામાં આવે છે. ઘણા લોકો તેના નામથી ગભરાય છે, તો ઘણા તેને જાદુઈ ઈલાજ માને છે.

આ લેખમાં આપણે કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન શું છે, તે કેવી રીતે કામ કરે છે, અને તેની અસરો તથા જોખમો વિશે વિગતવાર જાણીશું.

1. કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન શું છે?

કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ્સ એ માનવસર્જિત દવાઓ છે જે શરીરમાં કુદરતી રીતે ઉત્પન્ન થતા કોર્ટિસોલ (Cortisol) હોર્મોન જેવી જ હોય છે.

• કાર્યપદ્ધતિ: આ ઇન્જેક્શન સીધા દુખતા ભાગમાં (જેમ કે સાંધા કે સ્નાયુ) આપવામાં આવે છે. તે ત્યાં જઈને રોગપ્રતિકારક શક્તિની પ્રતિક્રિયાને ધીમી પાડે છે અને સોજો (Inflammation) ઘટાડે છે.
• અસર: જ્યારે સોજો ઉતરે છે, ત્યારે દુખાવો આપોઆપ ઓછો થઈ જાય છે અને સાંધાની હલનચલન સુધરે છે.

2. કઈ સમસ્યાઓમાં આ ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે?

ડૉક્ટરો નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં આ ઇન્જેક્શનનો ઉપયોગ કરે છે:

• સાંધાનો વા (Arthritis): ઘૂંટણ, થાપા કે આંગળીઓના સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો હોય ત્યારે.
• ફ્રોઝન શોલ્ડર: જ્યારે ખભો જકડાઈ ગયો હોય અને હલનચલન મુશ્કેલ હોય.
• ટેનિસ એલ્બો: કોણીના સ્નાયુઓમાં સોજો આવવા પર.
• સાયટિકા અને સ્લિપ ડિસ્ક: મણકાની નસ દબાતી હોય ત્યારે કરોડરજ્જુમાં (Epidural Injection) આપવામાં આવે છે.
• બર્સાઈટિસ: સાંધાની આસપાસની ગાદીમાં સોજો આવવો.

3. ઇન્જેક્શન આપવાની પ્રક્રિયા

આ ઇન્જેક્શન ડૉક્ટરના ક્લિનિક અથવા હોસ્પિટલમાં આપવામાં આવે છે:

1. દુખતા ભાગને સાફ કરવામાં આવે છે.
2. ઘણીવાર ડૉક્ટર સોય ક્યાં જઈ રહી છે તે જોવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ કે X-ray નો ઉપયોગ કરે છે.
3. ઇન્જેક્શનમાં સ્ટેરોઇડની સાથે ઘણીવાર ‘લોકલ એનેસ્થેસિયા’ (બહેર કરવાની દવા) પણ હોય છે જેથી તાત્કાલિક રાહત મળે.

4. ફાયદા અને મર્યાદાઓ

ફાયદા:

• ઝડપી રાહત: તે થોડા જ દિવસોમાં તીવ્ર દુખાવામાંથી મુક્તિ આપે છે.
• લોકલ અસર: તે આખા શરીરમાં ફેલાવાને બદલે માત્ર દુખતા ભાગ પર જ અસર કરે છે, તેથી ગોળીઓ કરતા ઓછી આડઅસર કરે છે.

મર્યાદાઓ:

• કામચલાઉ ઉકેલ: આ ઇન્જેક્શન દુખાવાનું કારણ (જેમ કે ઘસારો) મટાડતું નથી, માત્ર સોજો ઘટાડે છે. તેની અસર ૩ મહિનાથી ૧ વર્ષ સુધી રહી શકે છે.
• મર્યાદિત ઉપયોગ: એક જ સાંધામાં વર્ષમાં ૩-૪ થી વધુ વખત ઇન્જેક્શન આપી શકાતા નથી, કારણ કે તે હાડકાને નબળું પાડી શકે છે.

5. સંભવિત આડઅસરો (Side Effects)

જોકે તે સુરક્ષિત છે, પણ કેટલીક આડઅસરો જોવા મળી શકે છે:

1. ઇન્જેક્શન ફ્લેર: ઇન્જેક્શન આપ્યાના ૨૪-૪૮ કલાક સુધી દુખાવો થોડો વધી શકે છે.
2. ત્વચામાં ફેરફાર: ઇન્જેક્શન વાળી જગ્યાએ ત્વચા સફેદ થઈ જવી કે પાતળી પડી જવી.
3. બ્લડ શુગર વધવી: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં ૨-૩ દિવસ માટે શુગર વધી શકે છે.
4. ઇન્ફેક્શન: ભાગ્યે જ કિસ્સામાં ઇન્જેક્શન વાળી જગ્યાએ ચેપ લાગી શકે છે.

6. સાવચેતીઓ અને પોસ્ટ-ઇન્જેક્શન કેર

• ઇન્જેક્શન લીધા પછી ૨-૩ દિવસ સુધી ભારે વજન ઉંચકવું નહીં.
• દુખતા ભાગ પર બરફનો શેક કરી શકાય છે.
• જો તાવ આવે અથવા ઇન્જેક્શન વાળી જગ્યાએ ખૂબ લાલાશ દેખાય, તો તરત ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.

નિષ્કર્ષ

કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ ઇન્જેક્શન એ દુખાવા સામે લડવાનું એક શક્તિશાળી હથિયાર છે, પરંતુ તે અંતિમ ઈલાજ નથી. તેનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ ત્યારે જ થાય છે જ્યારે ઇન્જેક્શન પછી દુખાવો ઓછો થાય અને દર્દી ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરે, જેથી સ્નાયુઓ મજબૂત થાય અને ફરીથી ઇન્જેક્શન લેવાની જરૂર ન પડે.