વિડીયો ગેમ્સ અને મોબાઈલ રમતા બાળકો માટે ‘ગેમર્સ થમ્બ’ અને આંખનો થાક.
આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન, ટેબ્લેટ અને વિડીયોગેમ કન્સોલ બાળકોના જીવનનો એક મહત્વનો ભાગ બની ગયા છે. વેકેશન હોય કે સામાન્ય દિવસો, બાળકો કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે બેસીને ઓનલાઈન ગેમ્સ રમતા જોવા મળે છે. મનોરંજનના સાધન તરીકે ગેમિંગ ભલે આકર્ષક લાગે, પરંતુ સતત અને ખોટી રીતે મોબાઈલ વાપરવાને કારણે બાળકોમાં શારીરિક સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે.
આ સમસ્યાઓમાં સૌથી મોખરે છે ‘ગેમર્સ થમ્બ’ (Gamer’s Thumb) એટલે કે અંગૂઠાનો દુખાવો અને ‘ડીજિટલ આઇ સ્ટ્રેન’ (Digital Eye Strain) એટલે કે આંખનો થાક. સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક દ્વારા પ્રસ્તુત આ લેખમાં આપણે આ બંને સમસ્યાઓ પાછળનું વિજ્ઞાન, તેના લક્ષણો અને તેનાથી બચવાના અસરકારક ઉપાયો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. ‘ગેમર્સ થમ્બ’ (Gamer’s Thumb) શું છે?
તબીબી પરિભાષામાં આ સ્થિતિને ‘ડી ક્વાર્વેન ટેનોસિનોવાઇટિસ’ (De Quervain’s Tenosynovitis) કહેવામાં આવે છે.
- બાયોમેકેનિક્સ: આપણા અંગૂઠાને હલાવવા માટે કાંડાથી અંગૂઠા સુધી લયબદ્ધ પટ્ટા (Tendons) આવેલા હોય છે. આ પટ્ટા એક સુરક્ષિત ટનલ (Sheath) માંથી પસાર થાય છે.
- સમસ્યાનું કારણ: જ્યારે બાળકો મોબાઈલ સ્ક્રીન પર કે ગેમિંગ કંટ્રોલર પર સતત અને ખૂબ જ ઝડપથી અંગૂઠો ઘસે છે અથવા દબાવે છે (Repetitive Strain), ત્યારે આ પટ્ટાઓ વચ્ચે ઘર્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ ઘર્ષણને કારણે ત્યાં સોજો આવી જાય છે અને અંગૂઠાની હિલચાલ પીડાદાયક બને છે.
‘ગેમર્સ થમ્બ’ ના મુખ્ય લક્ષણો:
- અંગૂઠાના મૂળ ભાગમાં અને કાંડાની આસપાસ (જ્યાં અંગૂઠો કાંડા સાથે જોડાય છે) અસહ્ય દુખાવો થવો.
- અંગૂઠો વાળતી વખતે કે મુઠ્ઠી વાળતી વખતે કડાકો બોલવો અથવા અટકાવનો અનુભવ થવો.
- કાંડાના ભાગમાં સામાન્ય સોજો અથવા તે ભાગ અડકવાથી ગરમ લાગવો.
- મોબાઈલ પકડવાની કે વસ્તુઓ ઉપાડવાની પકડ (Grip) નબળી પડવી.
૨. ડીજિટલ આઇ સ્ટ્રેન (Digital Eye Strain) અથવા આંખનો થાક
જ્યારે બાળકો કલાકો સુધી કોઈપણ વિરામ વગર મોબાઈલ કે કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન સામે એકીટશે જોઈ રહે છે, ત્યારે તેમની આંખોના સ્નાયુઓ પર અતિશય દબાણ આવે છે.
- પલકારા ઘટવા: સામાન્ય રીતે માણસ એક મિનિટમાં ૧૫ થી ૨૦ વાર આંખો પટકાવે છે. પરંતુ ગેમ રમતી વખતે બાળકો એટલા એકાગ્ર થઈ જાય છે કે આ પલકારા ઘટીને માત્ર ૫ થી ૭ થઈ જાય છે. આનાથી આંખોનું કુદરતી ભેજ સુકાઈ જાય છે.
- બ્લુ લાઈટની અસર: સ્ક્રીનમાંથી નીકળતી હાનિકારક વાદળી રોશની (Blue Light) આંખના પડદા (Retina) ને નુકસાન પહોંચાડે છે અને રાત્રે ઊંઘ લાવવા માટે જવાબદાર ‘મેલેટોનિન’ હોર્મોનને અવરોધે છે.
આંખના થાકના લક્ષણો:
- આંખો લાલ થવી, પાણી આવવું અથવા આંખોમાં બળતરા થવી.
- આંખો સુકાઈ જવી (Dry Eyes) અને વારંવાર આંખો ચોળવાની આદત પડવી.
- ઝાંખું દેખાવું (Blurred Vision) અથવા એકની બે વસ્તુઓ દેખાવી.
- ગેમ રમ્યા પછી કપાડ અને માથાના ભાગમાં સતત દુખાવો રહેવો.
૩. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું સારવારના ઉપાયો
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, જો શરૂઆતના તબક્કામાં જ સાવચેતી રાખવામાં આવે, તો આ બંને સમસ્યાઓ રોકી શકાય છે:
અંગૂઠાના દુખાવા માટે અર્ગોનોમિક્સ અને કસરત:
૧. બરફનો શેક (Cryotherapy): ગેમ રમ્યા પછી જો અંગૂઠામાં દુખાવો થાય, તો તુરંત ૧૦ મિનિટ માટે બરફનો શેક કરો જેથી નસનો સોજો ઘટે. ૨. અંગૂઠાનું સ્ટ્રેચિંગ: હાથની મુઠ્ઠી વાળી અંગૂઠાને આંગળીઓની અંદર દબાવો અને કાંડાને ધીમેથી નીચેની તરફ નમાવો (Finkelstein Test પોઝિશન). આનાથી સ્નાયુઓની જકડન દૂર થશે. ૩. ગ્રીપ એક્સરસાઇઝ: સોફ્ટ સ્માઈલી બોલ અથવા સ્ક્વીઝ બોલને હળવેથી હાથમાં દબાવવાની કસરત કરાવો જેથી કાંડાના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય. ૪. કિનેસિયો ટેપિંગ (Kinesio Taping): જો બાળકને લાંબો સમય દુખાવો રહેતો હોય, તો સોય કે દવા વગર કાંડા અને અંગૂઠા પર ખાસ મેડિકલ ટેપ લગાવીને તે ભાગને સપોર્ટ આપવામાં આવે છે, જે સોજો ઘટાડે છે.
આંખોની સુરક્ષા માટે ‘૨૦-૨૦-૨૦’ નો સુવર્ણ નિયમ:
બાળકોને સ્ક્રીન ટાઈમ દરમિયાન આ આદત ખાસ પાડો:
દર ૨૦ મિનિટે, ગેમિંગ સ્ક્રીન પરથી નજર હટાવીને ૨૦ ફૂટ દૂર આવેલી કોઈપણ વસ્તુ તરફ ઓછામાં ઓછી ૨૦ સેકન્ડ માટે જુઓ. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આંખોને વારંવાર પટકાવો. આનાથી આંખના સ્નાયુઓ તુરંત રિલેક્સ થઈ જાય છે.
૪. માતા-પિતા માટે માર્ગદર્શિકા (Tips for Parents)
બાળકોને ગેમિંગથી તદ્દન દૂર રાખવા કદાચ અશક્ય છે, પરંતુ તેમના ગેમિંગ વાતાવરણમાં સુધારો ચોક્કસ કરી શકાય છે:
- સ્ક્રીન સાઈઝ: બાળકને નાના મોબાઈલ સ્ક્રીન પર ગેમ રમવા દેવાને બદલે મોટી ટીવી સ્ક્રીન કે મોનિટર પર કંટ્રોલરની મદદથી રમવા દો. સ્ક્રીન જેટલી મોટી અને દૂર હશે, આંખો પરનું દબાણ તેટલું જ ઘટશે.
- પોશ્ચર (બેસવાની રીત): બાળક પથારીમાં આડા પડીને કે ગરદન સાવ નીચે નમાવીને ન રમે તે જુઓ. તેને પીઠ સીધી રાખીને, ખુરશી પર યોગ્ય ટેકા સાથે બેસવાની આદત પાડો. મોબાઈલ હંમેશા આંખની સમાંતર (Eye Level) હોવો જોઈએ.
- સ્ક્રીન ટાઈમ મર્યાદિત કરો: મનોચિકિત્સકો અને બાળરોગ નિષ્ણાતોના મતે, બાળકો માટે દિવસનો સ્ક્રીન ટાઈમ ૧ થી ૧.૫ કલાકથી વધુ ન હોવો જોઈએ.
- આઉટડોર ગેમ્સ: બાળકને ડિજિટલ સ્ક્રીનમાંથી બહાર કાઢીને મેદાન પર ફૂટબોલ, ક્રિકેટ કે સાયકલિંગ જેવી શારીરિક રમતો રમવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો.
નિષ્કર્ષ
ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ પ્રોગ્રેસિવ હોવો જોઈએ, પેઈનફુલ (પીડાદાયક) નહીં. ‘ગેમર્સ થમ્બ’ અને આંખનો થાક એ સંકેત છે કે આપણું બાળક ટેકનોલોજીનો ખોટો અને અતિશય ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. યોગ્ય સમયે અર્ગોનોમિક ફેરફારો, ફિઝિયોથેરાપી સ્ટ્રેચિંગ અને નિયમોનું પાલન કરવાથી બાળકોના સાંધા અને આંખો બંને સુરક્ષિત રહેશે.
