જિમ જનારા યુવાનોમાં વારંવાર જોવા મળતી ‘સ્લેપ ટીયર’ (SLAP Tear) ખભાની ઈજા.
આજના ફિટનેસના ક્રેઝમાં યુવાનો જિમમાં ભારે વજન ઉંચકવા અને સ્નાયુબદ્ધ શરીર બનાવવા માટે ખૂબ મહેનત કરે છે. પરંતુ, યોગ્ય ટેકનિકનો અભાવ અને ક્ષમતા કરતા વધુ વજન ઉંચકવાની લાલચ ઘણીવાર ગંભીર ઈજાઓ નોતરે છે. આ પૈકીની એક સૌથી જટિલ અને પીડાદાયક ઈજા એટલે ‘સ્લેપ ટીયર’ (SLAP Tear).
જો તમને બેન્ચ પ્રેસ, ઓવરહેડ પ્રેસ કે પુલ-અપ્સ કરતી વખતે ખભાની અંદરના ભાગમાં તીવ્ર દુખાવો અથવા ‘કડાકા’ જેવો અવાજ આવતો હોય, તો આ લેખ તમારા માટે અત્યંત મહત્વનો છે.
૧. ‘સ્લેપ ટીયર’ (SLAP Tear) એટલે શું?
ખભાનો સાંધો એ ‘બોલ અને સોકેટ’ પ્રકારનો સાંધો છે. આ સોકેટની આસપાસ એક નરમ ગાદી જેવું પડ હોય છે જેને લેબ્રમ (Labrum) કહેવામાં આવે છે. આ લેબ્રમ સાંધાને સ્થિર રાખવામાં અને હલનચલન સરળ બનાવવામાં મદદ કરે છે.
SLAP નું પૂરું નામ Superior Labrum from Anterior to Posterior છે. જ્યારે લેબ્રમનો ઉપરનો ભાગ (જ્યાં બાયસેપ્સ સ્નાયુનો સ્નાયુબંધ જોડાયેલો હોય છે) ઈજાગ્રસ્ત થાય અથવા ફાટી જાય, ત્યારે તેને ‘સ્લેપ ટીયર’ કહેવામાં આવે છે.
૨. જિમમાં આ ઈજા થવાના મુખ્ય કારણો
જિમ જનારા યુવાનોમાં આ ઈજા થવા પાછળ કેટલાક ચોક્કસ કારણો જવાબદાર હોય છે:
- રીપિટિટિવ ઓવરહેડ એક્ટિવિટી: શોલ્ડર પ્રેસ કે સ્નેચ જેવી કસરતોમાં વારંવાર ખભાને માથાની ઉપર ઉંચકવાથી લેબ્રમ પર ઘસારો લાગે છે.
- ભારે વજન સાથે પુલ-અપ્સ: પુલ-અપ્સ કરતી વખતે જ્યારે શરીર નીચે જાય છે, ત્યારે ખભા પર આવતો અચાનક ઝટકો લેબ્રમને ખેંચી શકે છે.
- બેન્ચ પ્રેસની ખોટી ટેકનિક: જો બેન્ચ પ્રેસ કરતી વખતે ખભાના હાડકાં (Shoulder Blades) સ્થિર ન હોય, તો આખું દબાણ સાંધાની અંદરના લેબ્રમ પર આવે છે.
- અચાનક આંચકો: ડેડલિફ્ટ કે ક્લીન-એન્ડ-જર્ક જેવી કસરતોમાં અચાનક વજન ઉંચકતી વખતે થતો ઝટકો સ્લેપ ટીયરનું કારણ બની શકે છે.
૩. સ્લેપ ટીયરના લક્ષણો: કેવી રીતે ઓળખશો?
- સાંધાની અંદર દુખાવો: એવું લાગે કે દુખાવો ખભાની ખૂબ ઊંડે છે જેને પકડી શકાતો નથી.
- અવાજ આવવો (Catching or Popping): ખભો હલાવતી વખતે કડાકા બોલવા અથવા સાંધો ‘લોક’ થઈ જતો હોય તેવું લાગવું.
- તાકાતમાં ઘટાડો: ખાસ કરીને માથા ઉપર વજન ઉંચકવાની શક્તિમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવો.
- રાત્રે દુખાવો: જે બાજુ ઈજા હોય તે પડખે સુવામાં તકલીફ પડવી.
૪. નિદાન અને ફિઝિયોથેરાપી સારવાર
સ્લેપ ટીયરનું નિદાન કરવા માટે ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટર ક્લિનિકલ ટેસ્ટ અને જરૂર જણાય તો MRI (Arthrogram) ની સલાહ આપે છે.
સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિક મુજબ, મોટાભાગના સ્લેપ ટીયર (ગ્રેડ ૧ અને ૨) ઓપરેશન વગર ફિઝિયોથેરાપીથી મટી શકે છે:
- રોટેટર કફ મજબૂતી: ખભાના નાના સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા જેથી તે સાંધાને ટેકો આપી શકે.
- સ્કેપ્યુલર સ્ટેબિલાઈઝેશન: ખભાના પાછળના હાડકાંની હલનચલન સુધારવી જેથી લેબ્રમ પર આવતું વધારાનું દબાણ ઘટે.
- મોબિલાઈઝેશન: સાંધાની જકડન દૂર કરવા માટેની વિશેષ હિલચાલ.
- ટેપિંગ અને હીટ/કોલ્ડ થેરાપી: સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા માટે.
૫. ઈજાથી બચવા માટેની સાવચેતીઓ
૧. પ્રોપર વોર્મ-અપ: ક્યારેય સીધા ભારે વજન પર ન જાઓ. ‘વાર્મ-અપ સેટ’ દ્વારા સાંધામાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધારો. ૨. ટેકનિક પર ધ્યાન: વજન કેટલું ઉંચકો છો તેના કરતા તે કેવી રીતે ઉંચકો છો (Form) તે વધુ મહત્વનું છે. ૩. બાયસેપ્સ સ્ટ્રેચ: બાયસેપ્સ સ્નાયુઓ વધુ પડતા કઠણ હોવાને કારણે તે લેબ્રમને ખેંચે છે, તેથી નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ જરૂરી છે. ૪. શરીરનું સાંભળો: જો કોઈ કસરતમાં તીવ્ર દુખાવો થતો હોય, તો તેને પરાણે ચાલુ ન રાખો.
નિષ્કર્ષ
‘સ્લેપ ટીયર’ એ જિમમાં થતી એક ગંભીર ઈજા છે જે તમારી ફિટનેસ જર્નીને અટકાવી શકે છે. જો તેની શરૂઆતમાં જ સારવાર કરવામાં આવે, તો શસ્ત્રક્રિયા (Surgery) થી બચી શકાય છે. જિમમાં તમારી ક્ષમતા મુજબ જ વજન પસંદ કરો અને હંમેશા નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ કસરત કરો.
