કેમોથેરાપી (Chemotherapy)

કેમોથેરાપી (Chemotherapy) એ કેન્સરની સારવારમાં ઉપયોગમાં લેવાતી એક મુખ્ય પદ્ધતિ છે, જેમાં કેન્સરના કોષોને નષ્ટ કરવા અથવા તેમની વૃદ્ધિ ધીમી કરવા માટે શક્તિશાળી દવાઓનો ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ સામાન્ય રીતે નસ દ્વારા (ઇન્ટ્રાવેનસ), ગોળીઓ તરીકે (ઓરલ), અથવા સીધા અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં (જેમ કે કરોડરજ્જુમાં) આપી શકાય છે.

કેમોથેરાપી શું છે?

કેન્સરના કોષો સામાન્ય કોષો કરતાં વધુ ઝડપથી અને અનિયંત્રિત રીતે વિભાજીત થાય છે. કેમોથેરાપીની દવાઓ આ ઝડપથી વિભાજીત થતા કોષોને લક્ષ્ય બનાવે છે અને તેમને નષ્ટ કરે છે અથવા તેમની વૃદ્ધિ અટકાવે છે. જોકે, આ દવાઓ ફક્ત કેન્સરના કોષો જ નહીં, પરંતુ શરીરના અન્ય ઝડપથી વિભાજીત થતા કોષો (જેમ કે વાળના મૂળ, મોંના અસ્તર, અસ્થિમજ્જાના કોષો) ને પણ અસર કરી શકે છે, જેના કારણે વિવિધ આડઅસરો જોવા મળે છે.

કેમોથેરાપીનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના કેન્સરની સારવારમાં થાય છે, જેમાં લ્યુકેમિયા, લિમ્ફોમા, સ્તન કેન્સર, ફેફસાનું કેન્સર, આંતરડાનું કેન્સર, સ્વાદુપિંડનું કેન્સર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

કેમોથેરાપીના હેતુઓ

કેમોથેરાપીના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:

• ઇલાજ (Cure): કેટલાક કિસ્સાઓમાં, કેમોથેરાપી કેન્સરને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકે છે.
• નિયંત્રણ (Control): જો કેન્સર મટાડી શકાય તેમ ન હોય, તો કેમોથેરાપી તેની વૃદ્ધિને નિયંત્રિત કરી શકે છે અને જીવનકાળ લંબાવી શકે છે.
• લક્ષણોમાં રાહત (Palliation): કેન્સરના કારણે થતા દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવા લક્ષણોને ઘટાડવા માટે પણ કેમોથેરાપીનો ઉપયોગ થાય છે.
• ગાંઠને સંકોચવી (Shrink tumors): સર્જરી અથવા રેડિયેશન પહેલાં ગાંઠને નાની કરવા માટે.
• બાકી રહેલા કોષોનો નાશ કરવો: સર્જરી પછી શરીરમાં બાકી રહેલા કોઈપણ કેન્સરના કોષોને મારવા માટે.

કેમોથેરાપીના પ્રકારો

કેમોથેરાપી વિવિધ રીતે આપી શકાય છે, જેમાં મુખ્યત્વે નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ઇન્ટ્રાવેનસ (IV) કેમોથેરાપી: આ સૌથી સામાન્ય પદ્ધતિ છે, જેમાં દવા સીધી નસમાં ઇન્જેક્શન અથવા ડ્રિપ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
• ઓરલ (Oral) કેમોથેરાપી: કેમોથેરાપીની દવાઓ ગોળીઓ, કેપ્સ્યુલ્સ અથવા પ્રવાહી સ્વરૂપમાં મોં દ્વારા લઈ શકાય છે. આ ઘરે લઈ શકાય છે.
• ઇન્ટ્રાથેકલ (Intrathecal) કેમોથેરાપી: દવા સીધી કરોડરજ્જુના પ્રવાહીમાં આપવામાં આવે છે, ખાસ કરીને મગજ અથવા કરોડરજ્જુના કેન્સર માટે.
• ઇન્ટ્રા-આર્ટરિયલ (Intra-arterial) કેમોથેરાપી: દવા સીધી તે ધમનીમાં આપવામાં આવે છે જે ગાંઠને લોહી પહોંચાડે છે.
• ટોપિકલ (Topical) કેમોથેરાપી: ત્વચાના કેટલાક કેન્સર માટે ક્રીમ અથવા મલમના રૂપમાં ત્વચા પર લગાવવામાં આવે છે.

કેમોથેરાપીની આડઅસરો

કેમોથેરાપીની આડઅસરો દરેક વ્યક્તિમાં અને કેમોથેરાપીના પ્રકાર, ડોઝ અને અવધિ પર આધાર રાખે છે.

• થાક (Fatigue): કેમોથેરાપી દરમિયાન સૌથી સામાન્ય આડઅસર છે.
• મોઢામાં ચાંદા (Mouth Sores): મોંમાં દુખાવો અને ચાંદા પડી શકે છે.
• રક્ત કોષોમાં ઘટાડો (Low Blood Counts):
  • એનિમિયા (Anemia): લાલ રક્તકણોમાં ઘટાડો થાક અને નબળાઈનું કારણ બને છે.
• પાચન સંબંધી સમસ્યાઓ: કબજિયાત અથવા ઝાડા થઈ શકે છે.
• ત્વચા અને નખમાં ફેરફાર: ત્વચા સુકાઈ શકે છે, કાળી પડી શકે છે, અને નખ નબળા પડી શકે છે.
• હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી કે સુન્નતા (Peripheral Neuropathy): કેટલીક દવાઓ ચેતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
• વંધ્યત્વ (Infertility): કેટલીક કેમોથેરાપી દવાઓ પ્રજનન ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે.

આડઅસરોને નિયંત્રિત કરવા માટે ડોક્ટરો ઘણીવાર સહાયક દવાઓ આપે છે અને દર્દીઓને યોગ્ય સંભાળ રાખવાની સલાહ આપે છે.

કેમોથેરાપી દરમિયાન કાળજી અને સંભાળ

કેમોથેરાપી દરમિયાન દર્દીઓએ પોતાની ખાસ કાળજી રાખવી જરૂરી છે:

• આહાર: હળવો, સુપાચ્ય અને પૌષ્ટિક આહાર લેવો. તળેલા, મસાલેદાર અને ભારે ખોરાક ટાળો. પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી લો.
• સ્વચ્છતા: મોંની સ્વચ્છતાનું ખાસ ધ્યાન રાખો. નરમ બ્રશનો ઉપયોગ કરો અને મોંમાં ચાંદા હોય તો ખારા પાણીના કોગળા કરો.
• આરામ: પૂરતો આરામ લો અને શારીરિક પ્રવૃત્તિઓને મર્યાદિત કરો.
• ચેપથી બચો: ચેપ લાગવાનું જોખમ વધારે હોવાથી ભીડવાળી જગ્યાઓ ટાળો, હાથ વારંવાર ધોવો અને બીમાર લોકોથી દૂર રહો.
• શારીરિક પ્રવૃત્તિ: હળવી કસરત જેમ કે ચાલવાથી થાક ઓછો થઈ શકે છે અને ઉર્જા જળવાઈ રહે છે, પરંતુ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ જ કરો.
• માહિતી: કેમોથેરાપીની દવાઓ, તેની આડઅસરો અને કાળજી વિશે ડોક્ટર અને નર્સ પાસેથી સંપૂર્ણ માહિતી મેળવો.
• માનસિક સ્વાસ્થ્ય: કેન્સરની સારવાર અને કેમોથેરાપી માનસિક તણાવ પેદા કરી શકે છે. પરિવાર અને મિત્રોનો સહયોગ લો અથવા કાઉન્સેલિંગ કરાવો.

કેમોથેરાપી એ કેન્સર સામે લડવા માટે એક શક્તિશાળી સાધન છે. તેની આડઅસરો હોઈ શકે છે, પરંતુ આધુનિક દવાઓ અને સહાયક સંભાળ દ્વારા તેને મોટાભાગે નિયંત્રિત કરી શકાય છે. તમારા ડોક્ટર તમારી સ્થિતિ અને કેન્સરના પ્રકારને આધારે શ્રેષ્ઠ સારવાર યોજના નક્કી કરશે.