ક્રેક અવાજ આવવો: આંગળીઓના કે કમરના ટચાકા ફોડવા સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે?

ઘણા લોકોની આદત હોય છે કે કામના થાક પછી અથવા નવરાશની પળોમાં આંગળીઓ, કાંડા, ગરદન કે કમરના ટચાકા ફોડતા હોય છે. ટચાકા ફોડ્યા પછી આવતો ‘ક્રેક’ અવાજ અને ત્યારબાદ મળતી હળવાશનો અનુભવ ઘણાને ગમે છે. પરંતુ, વર્ષોથી એક ચર્ચા ચાલતી આવી છે કે: “શું ટચાકા ફોડવાથી સાંધામાં વા (Arthritis) થાય છે? શું તેનાથી હાડકાં નબળાં પડે છે?”

આજે આપણે ફિઝિયોથેરાપી અને બાયોમેકેનિક્સના વિજ્ઞાન દ્વારા સમજીશું કે આ અવાજ પાછળનું સત્ય શું છે અને તે ખરેખર હાનિકારક છે કે નહીં.

૧. ટચાકાનો ‘ક્રેક’ અવાજ કેમ આવે છે? (The Science of Cavitation)

આપણા સાંધાની આસપાસ એક લુબ્રિકન્ટ પ્રવાહી હોય છે, જેને ‘સાયનોવિયલ ફ્લુઈડ’ (Synovial Fluid) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રવાહીમાં ઓક્સિજન, નાઈટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા વાયુઓ ઓગળેલા હોય છે.

जब આપણે આંગળી ખેંચીએ છીએ અથવા સાંધા પર દબાણ આપીએ છીએ, ત્યારે સાંધા વચ્ચેની જગ્યા વધે છે. આનાથી અંદરનું દબાણ ઘટે છે અને પ્રવાહીમાં રહેલા વાયુઓના નાના પરપોટા (Bubbles) બને છે અને તરત જ ફૂટે છે. આ પરપોટા ફૂટવાનો અવાજ જ આપણને ‘કટક’ કે ‘ક્રેક’ તરીકે સંભળાય છે. એકવાર ટચાકો ફૂટ્યા પછી તે વાયુઓને ફરીથી પ્રવાહીમાં ઓગળતા ૨૦ થી ૩૦ મિનિટ લાગે છે, એટલે જ તમે તરત ને તરત બીજી વાર ટચાકો ફોડી શકતા નથી.

૨. શું તેનાથી આર્થરાઈટિસ (સાંધાનો વા) થાય છે?

આ એક સૌથી મોટી ગેરમાન્યતા છે. ડો. ડોનાલ્ડ અનગેર નામના એક સંશોધકે સતત ૬૦ વર્ષ સુધી પોતાના ડાબા હાથની આંગળીઓના ટચાકા ફોડ્યા અને જમણા હાથને ક્યારેય અડક્યો નહીં. ૬૦ વર્ષ પછી તપાસ કરતા માલૂમ પડ્યું કે બંને હાથમાં આર્થરાઈટિસના કોઈ ચિહ્નો નહોતા.

નિષ્કર્ષ: માત્ર ટચાકા ફોડવાથી સાંધાનો વા થતો નથી. જો કે, જો ટચાકા ફોડતી વખતે દુખાવો થતો હોય, તો તે સાંધાના ઘસારા કે લિગામેન્ટની ઈજાનો સંકેત હોઈ શકે છે.

૩. ટચાકા ફોડવાના સંભવિત નુકસાન

ભલે તેનાથી આર્થરાઈટિસ ન થતો હોય, પણ સતત અને જોરથી ટચાકા ફોડવાની આદત નીચે મુજબની સમસ્યાઓ નોતરી શકે છે:

• પકડ નબળી પડવી (Grip Strength): કેટલાક અભ્યાસો મુજબ, જે લોકો વર્ષો સુધી દિવસમાં અનેકવાર ટચાકા ફોડે છે, તેમના હાથની પકડમાં થોડી નબળાઈ આવી શકે છે અને સાંધામાં સોજો દેખાઈ શકે છે.
• લિગામેન્ટમાં ઢીલાશ: સાંધાને વધુ પડતા ખેંચવાથી તેની આસપાસના સ્નાયુઓ અને લિગામેન્ટ લાંબા ગાળે ઢીલા પડી શકે છે, જેનાથી સાંધાની સ્થિરતા (Stability) ઘટે છે.
• નસ દબાવવાનું જોખમ (ખાસ કરીને ગરદન અને કમર): ગરદન કે કમરના ટચાકા જાતે ફોડવા જોખમી છે. જો ખોટી રીતે આંચકો લાગે, તો મણકા વચ્ચેની ગાદી પર દબાણ આવી શકે છે અથવા નસ દબાઈ શકે છે.

૪. ટચાકા ફોડ્યા પછી કેમ હળવાશ લાગે છે?

જ્યારે આપણે ટચાકો ફોડીએ છીએ, ત્યારે સાંધાની આસપાસના ‘ગોલ્ગી ટેન્ડન ઓર્ગન્સ’ (સ્નાયુના સેન્સર) ઉત્તેજિત થાય છે. આનાથી તે ભાગના સ્નાયુઓ ક્ષણિક રિલેક્સ થાય છે. આ ઉપરાંત, મગજમાં ‘એન્ડોર્ફિન્સ’ નામના હેપ્પી હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે, જે આપણને માનસિક રીતે રાહતનો અનુભવ કરાવે છે. આ એક પ્રકારની ‘આદત’ (Habit) બની જાય છે.

૫. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ

સમર્પણ ફિઝિયોથેરાપી ક્લિનિકમાં અમે દર્દીઓને નીચે મુજબનું માર્ગદર્શન આપીએ છીએ:

• સ્વયં-મેનીપ્યુલેશન ટાળો: ગરદન કે કમરને જાતે આંચકા આપીને ટચાકા ન ફોડો. જો તમને જકડન લાગતી હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસે ‘મેન્યુઅલ થેરાપી’ કરાવો જે વૈજ્ઞાનિક અને સુરક્ષિત છે.
• કસરત પર ધ્યાન આપો: જો તમને વારંવાર ટચાકા ફોડવાનું મન થતું હોય, તો તેનો અર્થ છે કે તમારા સ્નાયુઓ જકડાયેલા છે. ટચાકા ફોડવાને બદલે હળવું સ્ટ્રેચિંગ (Stretching) કરો.
• ક્યારે ચિંતા કરવી?: જો ટચાકાની સાથે સોજો આવે, સાંધો લાલ થઈ જાય અથવા અસહ્ય દુખાવો થાય, તો તરત જ તપાસ કરાવો.

નિષ્કર્ષ

આંગળીઓના ટચાકા ફોડવા એ સામાન્ય રીતે હાનિકારક નથી, પણ તે કોઈ ‘સારવાર’ પણ નથી. તે માત્ર વાયુઓના પરપોટા ફૂટવાનો અવાજ છે. જો તમને તેની આદત પડી ગઈ હોય, તો તેને ધીમે-ધીમે ઓછી કરી કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ તરફ વળવું જોઈએ. ખાસ કરીને કરોડરજ્જુ (પીઠ અને ગરદન) સાથે આવા પ્રયોગો જાતે કરવાથી બચવું જોઈએ.