પાર્કિન્સન્સમાં ‘ડબલ ટાસ્કિંગ’ ટ્રેનિંગ (દા.ત. ચાલતા-ચાલતા ગણતરી કરવી).

પાર્કિન્સન્સ (Parkinson’s Disease) એ મગજનો એક એવો રોગ છે, જે મુખ્યત્વે શરીરના હલનચલન અને સંતુલન પર અસર કરે છે. હાથ-પગમાં ધ્રુજારી (Tremors), સ્નાયુઓની જડતા (Rigidity) અને હલનચલનની ધીમી ગતિ (Bradykinesia) તેના સામાન્ય લક્ષણો છે. મોટાભાગના લોકો આ લક્ષણોથી પરિચિત છે, પરંતુ પાર્કિન્સન્સના દર્દીઓ રોજિંદા જીવનમાં એક બીજી ખૂબ જ અદ્રશ્ય પરંતુ ગંભીર સમસ્યાનો સામનો કરતા હોય છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘લોસ ઓફ ઓટોમેટિસિટી’ (Loss of Automaticity) કહેવાય છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, એકસાથે બે કામ કરવાની ક્ષમતા ગુમાવવી. આ સમસ્યાનો સામનો કરવા અને દર્દીનું જીવન સુધારવા માટે ફિઝિયોથેરાપીમાં ‘ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગ’ (Dual Tasking Training) નો ઉપયોગ થાય છે. આ લેખમાં આપણે વિગતે સમજીશું કે ડબલ ટાસ્કિંગ શું છે, પાર્કિન્સન્સના દર્દીઓ માટે તે કેમ મુશ્કેલ છે, અને આ ટ્રેનિંગ કેવી રીતે ચમત્કારિક પરિણામો આપી શકે છે.

ડબલ ટાસ્કિંગ એટલે શું?

આપણા સામાન્ય અને રોજિંદા જીવનમાં આપણે સતત એકસાથે બે કે તેથી વધુ કાર્યો કરતા હોઈએ છીએ. આ પ્રક્રિયા એટલી સહજ હોય છે કે આપણને તેનો ખ્યાલ પણ નથી આવતો.

• ચાલતાં-ચાલતાં મોબાઈલ પર વાત કરવી.
• બગીચામાં ચાલતાં-ચાલતાં મિત્ર સાથે ચર્ચા કરવી.
• ચાલતાં-ચાલતાં હાથમાં ચા કે પાણીનો ભરેલો ગ્લાસ પકડી રાખવો.
• રસ્તો ક્રોસ કરતી વખતે આજુબાજુ આવતા વાહનોનું ધ્યાન રાખવું અને ઝડપથી પગલાં ભરવા.

જ્યારે તમે એક શારીરિક ક્રિયા (જેમ કે ચાલવું) ની સાથે બીજી કોઈ માનસિક કે શારીરિક ક્રિયા કરો છો, ત્યારે તેને ડબલ ટાસ્કિંગ કહેવામાં આવે છે.

પાર્કિન્સન્સમાં ડબલ ટાસ્કિંગ શા માટે મુશ્કેલ બને છે?

આને સમજવા માટે મગજની કાર્યપ્રણાલી સમજવી જરૂરી છે. સામાન્ય વ્યક્તિ માટે ‘ચાલવું’ એ એક ઓટોમેટિક પ્રક્રિયા છે. મગજનો બેઝલ ગેંગ્લિયા (Basal Ganglia) નામનો ભાગ આ ઓટોમેટિક હલનચલનનું સંચાલન કરે છે. આથી સામાન્ય માણસ જ્યારે ચાલતો હોય, ત્યારે તેને “હવે મારે જમણો પગ ઉપાડવો છે, પછી ડાબો પગ મૂકવો છે” એવું વિચારવું પડતું નથી. મગજનો આગળનો ભાગ (Frontal Lobe) માનસિક કાર્યો માટે મુક્ત રહે છે.

પરંતુ, પાર્કિન્સન્સ રોગમાં ડોપામાઇન (Dopamine) નામના રસાયણની કમીને કારણે બેઝલ ગેંગ્લિયા નબળું પડે છે. પરિણામે, દર્દી માટે ‘ચાલવું’ ઓટોમેટિક રહેતું નથી. તેમણે ચાલવા માટે મગજના આગળના ભાગનો ઉપયોગ કરીને સભાનપણે (Consciously) ધ્યાન આપવું પડે છે.

હવે વિચારો કે, દર્દી પૂરા ધ્યાનથી ચાલી રહ્યો છે અને અચાનક તેને કોઈ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે (દા.ત. “આજે સાંજે જમવામાં શું બનાવવું છે?”). આ સમયે મગજ પાસે બે કામ આવે છે: ચાલવાનું ધ્યાન રાખવું અને પ્રશ્નનો જવાબ વિચારવો. મગજ ઓવરલોડ થઈ જાય છે, જેના પરિણામે:

• દર્દીના પગલાં અચાનક ધીમા પડી જાય છે.
• પગ જમીન સાથે ચોંટી ગયા હોય તેવો અહેસાસ થાય છે (જેને Freezing of Gait કહેવાય છે).
• સંતુલન ખોરવાય છે અને દર્દી પડી જાય છે.

ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

ભૂતકાળમાં ડોક્ટરો પાર્કિન્સન્સના દર્દીઓને સલાહ આપતા હતા કે “ચાલતી વખતે બીજું કોઈ કામ ન કરવું, માત્ર ચાલવા પર જ ધ્યાન આપવું.” પરંતુ આધુનિક સંશોધનોએ સાબિત કર્યું છે કે આપણે દર્દીને વાસ્તવિક જીવનની પરિસ્થિતિઓથી બચાવી શકીએ નહીં. તેને બદલે, તેમને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં એકસાથે બે કામ કરવાની ‘ટ્રેનિંગ’ આપવી જોઈએ.

ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગ મગજની ન્યુરોપ્લાસ્ટીસિટી (Neuroplasticity) ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે. ન્યુરોપ્લાસ્ટીસિટી એટલે મગજની નવા રસ્તાઓ (Neural Pathways) બનાવવાની ક્ષમતા. જ્યારે દર્દીને પડકારજનક પણ સુરક્ષિત વાતાવરણમાં વારંવાર બે કામ એકસાથે કરાવવામાં આવે છે, ત્યારે મગજ ધીમે ધીમે આ પરિસ્થિતિને અનુકૂળ થતાં શીખે છે.

ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગના પ્રકારો

ફિઝિયોથેરાપીમાં આ ટ્રેનિંગને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

ટ્રેનિંગનો પ્રકાર	સમજૂતી	ઉદાહરણ
મોટર-કોગ્નિટિવ	શારીરિક ક્રિયાની સાથે કોઈ માનસિક (મગજ કસવાની) ક્રિયા કરવી.	ચાલતાં-ચાલતાં ઊંધી ગણતરી કરવી અથવા પ્રાણીઓના નામ બોલવા.
મોટર-મોટર	એક શારીરિક ક્રિયાની સાથે બીજી કોઈ શારીરિક ક્રિયા કરવી.	ચાલતાં-ચાલતાં હાથમાં ટ્રે પકડવી અથવા બોલ ઉછાળવો.

૧. મોટર-કોગ્નિટિવ ટ્રેનિંગના ઉદાહરણો:

• ગણતરી કરવી: દર્દીને સીધી લાઇનમાં ચાલવાનું કહેવામાં આવે છે અને સાથે સાથે ૧૦૦ માંથી ૭ બાદ કરતા રહેવાનું કહેવાય છે (જેમ કે ૧૦૦, ૯૩, ૮૬, ૭૯…).
• નામ બોલવા: ચાલતી વખતે શાકભાજી, ફળો કે શહેરોના નામ બોલવા.
• શબ્દોની રમત: ચાલતાં-ચાલતાં એવા શબ્દો બોલવા જે અમુક ચોક્કસ મૂળાક્ષરથી શરૂ થતા હોય.

૨. મોટર-મોટર ટ્રેનિંગના ઉદાહરણો:

• દર્દી ચાલી રહ્યો હોય ત્યારે તેના હાથમાં અડધો ભરેલો પાણીનો ગ્લાસ આપવો, જેથી તેનું ધ્યાન પાણી ન છલકાય તેના પર રહે.
• ચાલતાં-ચાલતાં હાથમાં નાનો બોલ પકડીને હવામાં ઉછાળીને પાછો પકડવો.
• ચાલતી વખતે ખિસ્સામાંથી ચાવી કે સિક્કાઓ કાઢવા.

આ ટ્રેનિંગના મુખ્ય ફાયદાઓ

ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગ નિયમિત કરવાથી પાર્કિન્સન્સના દર્દીઓના જીવનધોરણમાં નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળે છે:

• પડી જવાનો ભય (Risk of Falls) ઘટે છે: વાસ્તવિક જીવનમાં જ્યારે અચાનક ધ્યાન ભંગ થાય, ત્યારે મગજ સંતુલન જાળવતાં શીખી ગયું હોય છે.
• ફ્રીઝિંગ ઓફ ગેઇટ (Freezing of Gait) માં ઘટાડો: પગ ચોંટી જવાની સમસ્યા, જે ખાસ કરીને દરવાજામાંથી પસાર થતી વખતે કે વળાંક લેતી વખતે થાય છે, તેમાં ખૂબ મોટી રાહત મળે છે.
• ચાલવાની ગતિ અને લયમાં સુધારો: ટ્રેનિંગ બાદ દર્દીના પગલાંની લંબાઈ (Stride length) વધે છે અને ચાલવાની ગતિ સામાન્ય બને છે.
• આત્મવિશ્વાસમાં વધારો: દર્દીને સામાજિક પ્રસંગોમાં જવામાં કે બહાર એકલા ચાલવામાં ડર લાગતો નથી, જેથી તેમનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય પણ સુધરે છે.

ટ્રેનિંગ શરૂ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની અગત્યની બાબતો

આ ટ્રેનિંગ ખૂબ અસરકારક છે, પરંતુ જો તેને યોગ્ય રીતે કરવામાં ન આવે તો તે જોખમી પણ સાબિત થઈ શકે છે.

1. નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન: આ કસરતો હંમેશા પાર્કિન્સન્સની સારવારમાં અનુભવી ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ન્યુરો-રિહેબિલિટેશન નિષ્ણાતની દેખરેખ હેઠળ જ શરૂ કરવી જોઈએ.
2. સુરક્ષા સર્વોપરી: શરૂઆતના તબક્કામાં દર્દીએ સેફ્ટી બેલ્ટ પહેરવો જોઈએ અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સતત તેમની સાથે ઊભા રહે છે, જેથી જો દર્દી સંતુલન ગુમાવે તો તેમને પડતા બચાવી શકાય.
3. ધીમી શરૂઆત: સીધા જ અઘરા કાર્યો શરૂ કરવાને બદલે, દર્દીની ક્ષમતા અનુસાર ખૂબ જ સરળ કાર્યોથી શરૂઆત કરવી જોઈએ. (દા.ત. ૧ થી ૧૦ ની સીધી ગણતરી કરવી).
4. દવાની અસર (ON/OFF Time): આ ટ્રેનિંગ એવા સમયે કરવી જોઈએ જ્યારે દર્દીની દવા (જેમ કે લેવોડોપા) ની અસર ચરમસીમા પર હોય (ON time). જ્યારે દવાની અસર ઓછી થઈ ગઈ હોય (OFF time) અને શરીર જકડાઈ ગયું હોય, ત્યારે આ ટ્રેનિંગ ન કરવી.

નિષ્કર્ષ

પાર્કિન્સન્સ એ ધીમે ધીમે વધતો રોગ છે, અને તેની કોઈ સંપૂર્ણ નાબૂદીની દવા હજુ સુધી શોધાઈ નથી. પરંતુ મેડિકલ મેનેજમેન્ટની સાથે ડબલ ટાસ્કિંગ ટ્રેનિંગ જેવી એડવાન્સ ફિઝિયોથેરાપી દર્દીને આત્મનિર્ભર અને સન્માનજનક જીવન જીવવામાં ખૂબ મોટી મદદ કરે છે. મગજને કસવાની આ પ્રક્રિયા થોડી પડકારજનક જરૂર લાગી શકે, પરંતુ તેના પરિણામો દર્દીના જીવનમાં એક નવી આશાનો સંચાર કરે છે.