પીરિયડ્સ દરમિયાન થતા કમર અને પેટના દુખાવા માટે યોગા.

🧘 પીરિયડ્સ દરમિયાન થતા કમર અને પેટના દુખાવા માટે યોગાસનો અને ઘરેલુ ઉપાયો

માસિક ધર્મ (Periods) એ સ્ત્રીના જીવનની એક કુદરતી અને મહત્વની પ્રક્રિયા છે. પરંતુ આ દિવસોમાં થતા શારીરિક ફેરફારો ઘણીવાર અસહ્ય પીડા લઈને આવે છે. મોટાભાગની સ્ત્રીઓને પીરિયડ્સ દરમિયાન પેટના નીચેના ભાગમાં ખેંચાણ (Cramps), કમરમાં દુખાવો, પગમાં કળતર અને માનસિક ચીડિયાપણું જેવી સમસ્યાઓ સતાવે છે.

ઘણી સ્ત્રીઓ આ પીડાથી બચવા માટે પેઈનકિલર દવાઓ લે છે, જેની લાંબા ગાળે આડઅસર થઈ શકે છે. તેની સામે ‘યોગ’ એ એક સુરક્ષિત અને અસરકારક માર્ગ છે. યોગ માત્ર સ્નાયુઓને આરામ જ નથી આપતું, પણ શરીરમાં રક્ત પરિભ્રમણ સુધારીને હોર્મોનલ સંતુલન પણ જાળવે છે.

આ લેખમાં આપણે પીરિયડ્સ દરમિયાન કરી શકાય તેવા ખાસ યોગાસનો અને સાવચેતીઓ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

૧. પીરિયડ્સમાં દુખાવો કેમ થાય છે?

જ્યારે ગર્ભાશય તેના અંદરના પડને (Endometrium) બહાર કાઢવા માટે સંકોચાય છે, ત્યારે શરીરમાં ‘પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન્સ’ (Prostaglandins) નામના રસાયણો મુક્ત થાય છે. આ રસાયણોને કારણે પેટ અને કમરના સ્નાયુઓ ખેંચાય છે, જે પીડાનું કારણ બને છે.

૨. પીરિયડ્સ માટે શ્રેષ્ઠ યોગાસનો

આ દિવસોમાં અતિશય ભારે કસરત ન કરવી જોઈએ, પરંતુ હળવા ‘સ્ટ્રેચિંગ’ અને ‘રિલેક્સિંગ’ આસનો વરદાન સમાન સાબિત થાય છે.

A. બાલાસન (Child’s Pose)

બાલાસન એ પીરિયડ્સ દરમિયાન સૌથી વધુ આરામ આપતું આસન છે. તે પીઠના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓને સ્ટ્રેચ કરે છે અને મનને શાંત કરે છે.

• કેવી રીતે કરવું?: ઘૂંટણિયે બેસો અને ધીમેથી આગળ નમો. તમારું કપાળ જમીનને અડે તેમ રાખો અને હાથ આગળ લંબાવો.
• ફાયદો: આ આસન કમરના દુખાવામાં તાત્કાલિક રાહત આપે છે અને માનસિક તણાવ ઘટાડે છે.

B. બદ્ધ કોણાસન (Bound Angle Pose / Butterfly Pose)

આ આસન ‘પેલ્વિક’ વિસ્તારના સ્નાયુઓને ખોલે છે અને રક્ત પ્રવાહ સુધારે છે.

• કેવી રીતે કરવું?: જમીન પર બેસો, બંને પગના તળિયાને એકબીજા સાથે જોડો અને ઘૂંટણને પતંગિયાની પાંખોની જેમ ધીમે ધીમે ઉપર-નીચે કરો.
• ફાયદો: તે પેટના નીચેના ભાગમાં થતી ખેંચાણ (Cramps) ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

C. માર્જરીઆસન (Cat-Cow Pose)

આ આસન કરોડરજ્જુને લવચીક બનાવે છે અને કમરના દુખાવા માટે અકસીર છે.

• કેવી રીતે કરવું?: બંને હાથ અને ઘૂંટણ પર ઊભા રહો (ટેબલ પોઝ). શ્વાસ લેતી વખતે પીઠને નીચે નમાવો અને ઉપર જુઓ, શ્વાસ છોડતી વખતે પીઠને ઉપર ખેંચો અને નાભિ તરફ જુઓ.
• ફાયદો: તે ગર્ભાશયના સ્નાયુઓને હળવો મસાજ આપે છે, જેનાથી દુખાવો ઓછો થાય છે.

D. સુપ્ત બદ્ધ કોણાસન (Reclining Bound Angle Pose)

આ આસન સંપૂર્ણ આરામ (Deep Relaxation) માટે છે.

• કેવી રીતે કરવું?: બદ્ધ કોણાસનની સ્થિતિમાં રહીને ધીમેથી પીઠના બળે સુઈ જાઓ. ઘૂંટણ નીચે ઓશીકાનો ટેકો લઈ શકાય છે.
• ફાયદો: આ મુદ્રામાં રહેવાથી પેટના અવયવો પર દબાણ ઘટતું હોવાથી દુખાવો ઓછો થાય છે.

E. વિપરીત કરણી (Legs Up The Wall)

પગના સોજા અને કળતર દૂર કરવા માટે આ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.

• કેવી રીતે કરવું?: દીવાલના ટેકે બંને પગ સીધા ઉપર કરીને ૫-૧૦ મિનિટ સુધી સૂઈ રહો.
• ફાયદો: તે બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત કરે છે અને પગના થાકને દૂર કરે છે.

૩. પ્રાણાયામનું મહત્વ

પીરિયડ્સમાં શારીરિક પીડાની સાથે માનસિક બેચેની પણ હોય છે. આ સમયે નીચેના પ્રાણાયામ કરવા જોઈએ:

• ભ્રામરી પ્રાણાયામ: તે મગજને શાંત કરે છે અને હોર્મોન્સને સંતુલિત કરે છે.
• અનુલોમ-વિલોમ: તે શરીરમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધારે છે, જે સ્નાયુઓની અકડન ઘટાડે છે.

૪. પીરિયડ્સ દરમિયાન કયા આસનો ન કરવા?

આયુર્વેદ અને યોગ વિજ્ઞાન મુજબ, પીરિયડ્સ દરમિયાન ‘અપાન વાયુ’ (નીચે તરફ જતો પ્રવાહ) સક્રિય હોય છે. તેથી એવા આસનો ન કરવા જોઈએ જે આ પ્રવાહને ઉલટો કરે:

1. શીર્ષાસન અને સર્વાંગાસન: ઊંધા માથે થતા આસનો ટાળવા.
2. ભારે પેટની કસરતો: કપાલભાતી કે ભારે ક્રંચિસ ન કરવા.
3. અતિશય ટ્વિસ્ટિંગ: શરીરને વધુ પડતું મરોડવું નહીં.

૫. દુખાવો ઘટાડવા માટેના ઘરગથ્થુ ઉપાયો

યોગની સાથે આ ઘરેલુ નુસખાઓ પણ અત્યંત ઉપયોગી છે:

ઉપાય	કેવી રીતે કરવો?	ફાયદો
ગરમ શેક	હોટ વોટર બેગથી પેટ અને કમર પર શેક કરવો.	સ્નાયુઓ રિલેક્સ થાય છે અને રક્ત પ્રવાહ વધે છે.
આદુની ચા	પાણીમાં આદુ ઉકાળીને તેને મધ સાથે પીવું.	આદુ કુદરતી પેઈનકિલર તરીકે કામ કરે છે.
અજમાનું પાણી	૧ ચમચી અજમો પાણીમાં ઉકાળીને પીવો.	ગેસ અને પેટના ભારામાં રાહત મળે છે.
તલના તેલની માલિશ	પેટના નીચેના ભાગે હળવા હાથે માલિશ કરવી.	લોહીનો ગઠ્ઠો જામતો અટકે છે અને દુખાવો ઘટે છે.

૬. આહાર અને જીવનશૈલી

• હાઇડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. શરીરમાં પાણીની કમી (Bloating) પેદા કરે છે જે દુખાવો વધારે છે.
• શું ટાળવું?: વધુ પડતું મીઠું, કેફીન (ચા-કોફી) અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ટાળો.
• કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ: કેળા, બદામ અને લીલા શાકભાજી ખાઓ જે સ્નાયુઓને ખેંચાતા અટકાવે છે.

નિષ્કર્ષ

પીરિયડ્સ એ કોઈ બીમારી નથી કે જેના માટે તમારે રૂટીન કામ અટકાવી દેવા પડે. યોગના માધ્યમથી તમે આ દિવસોને વધુ સહજ અને પીડામુક્ત બનાવી શકો છો. જો દુખાવો અસહ્ય હોય અને દવા લેવા છતાં ઓછો ન થતો હોય, તો ગાયનેકોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી જરૂરી છે, કારણ કે તે ‘એન્ડોમેટ્રિઓસિસ’ કે ‘પીસીઓડી’ (PCOD) ના સંકેત હોઈ શકે છે.

યાદ રાખો, આ દિવસોમાં તમારા શરીરને આરામની જરૂર છે. તમારા શરીરની વાત સાંભળો અને શાંતિથી યોગનો અભ્યાસ કરો.