સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી: કારણો અને ફિઝિયોથેરાપી સારવાર

સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી: કારણો, લક્ષણો, નિદાન અને ફિઝિયોથેરાપી સારવાર

ગરદનનો દુખાવો એ આજના આધુનિક સમયમાં એક સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. ઘણીવાર લોકો ગરદનના દુખાવાની ફરિયાદ કરે છે જે હાથ સુધી ફેલાય છે. તબીબી ભાષામાં આ સ્થિતિને ‘સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી’ (Cervical Radiculopathy) કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય ભાષામાં લોકો તેને “ગરદનમાં નસ દબાવી” (Pinched Nerve) તરીકે ઓળખે છે.

સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી શું છે? (What Is Cervical Radiculopathy?)

આપણી કરોડરજ્જુનો ગરદનનો ભાગ સાત મણકાઓનો બનેલો છે, જેને C1 થી C7 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ મણકાઓની વચ્ચે ગાદી (Discs) હોય છે જે શોક એબ્ઝોર્બરનું કામ કરે છે. દરેક મણકાની વચ્ચેથી જ્ઞાનતંતુઓ (Nerves) નીકળે છે, જે આપણા ખભા, હાથ અને આંગળીઓને સંવેદના (Sensation) અને તાકાત (Strength) પૂરી પાડે છે.

જ્યારે આમાંથી કોઈ નસ પર દબાણ આવે છે, ત્યારે મગજ સુધી પહોંચતા સંદેશાઓમાં અવરોધ આવે છે. પરિણામે, દર્દીને દુખાવો, ઝણઝણાટી કે બહેરાશનો અનુભવ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે:

• જો C6 નસ દબાય છે, તો દુખાવો અંગૂઠા સુધી ફેલાય છે.
• જો C8 નસ દબાય છે, તો નાની આંગળી અને હાથની પકડ (Grip) પર અસર થાય છે.

સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથીના મુખ્ય કારણો (Common Causes)

આ સમસ્યા થવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. ચાલો તેને વિગતે સમજીએ:

૧. સર્વાઇકલ ડિસ્ક હર્નિયેશન (Cervical Disc Herniation)

આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે, ખાસ કરીને યુવાન વયના લોકોમાં. જ્યારે બે મણકા વચ્ચેની ગાદી (Disc) તેના સ્થાનેથી ખસી જાય છે અથવા ફાટી જાય છે, ત્યારે તેની અંદરનું પ્રવાહી બહાર આવીને નજીકની નસ પર દબાણ કરે છે. આને સામાન્ય ભાષામાં ‘ગાદી ખસી જવી’ કહે છે.

૨. ડીજનરેટિવ ડિસ્ક ડિસીઝ (ઘસારો)

ઉંમર વધવાની સાથે શરીરના સાંધાઓ અને ગાદીમાં કુદરતી ફેરફારો થાય છે. ગાદીમાં રહેલું પાણી ઓછું થવા લાગે છે અને તેની ઊંચાઈ ઘટી જાય છે. આના કારણે મણકાઓ એકબીજાની નજીક આવે છે અને નસ નીકળવાની જગ્યા સાંકડી થઈ જાય છે, જેનાથી નસ દબાય છે.

૩. સર્વાઇકલ સ્પોન્ડિલોસિસ (આર્થરાઈટિસ)

લાંબા સમયના ઘસારાને કારણે મણકાની કિનારીઓ પર હાડકાંની નવી વૃદ્ધિ થાય છે, જેને ‘ઓસ્ટિઓફાઇટ્સ’ (Bone Spurs) કહેવામાં આવે છે. આ વધારાના હાડકાં નસ નીકળવાના માર્ગને અવરોધે છે અને નસ પર દબાણ લાવે છે.

૪. સ્પાઈનલ સ્ટેનોસિસ (Spinal Stenosis)

કેટલાક લોકોમાં કરોડરજ્જુની નહેર (Spinal Canal) અથવા જ્યાંથી નસ બહાર નીકળે છે તે છિદ્ર (Foramen) સાંકડું થઈ જાય છે. આ સાંકડી જગ્યામાં જ્યારે ગરદન હલે છે ત્યારે નસ પર દબાણ આવે છે.

૫. ખરાબ મુદ્રા (Poor Posture)

આજની જીવનશૈલીનું આ સૌથી મોટું કારણ છે. સતત મોબાઈલમાં નીચે જોઈને કામ કરવું (Text Neck), લેપટોપ પર કલાકો સુધી ખોટી રીતે બેસી રહેવું અથવા ટીવી જોતી વખતે ગરદન વાંકી રાખવી. આ ખરાબ પોશ્ચર ગરદનના સ્નાયુઓ અને ડિસ્ક પર અતિશય દબાણ લાવે છે.

૬. ઈજા કે અકસ્માત (Trauma or Injury)

કોઈ વાહન અકસ્માત (જેમ કે Whiplash injury), પડી જવું અથવા રમતગમત દરમિયાન ગરદનમાં ઝટકો લાગવાથી નસ પર સોજો આવી શકે છે અથવા ગાદીને નુકસાન થઈ શકે છે.  

ચિહ્નો અને લક્ષણો (Signs and Symptoms)

દરેક દર્દીમાં લક્ષણોની તીવ્રતા અલગ અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે છે:

• ગરદનનો દુખાવો: જે તીક્ષ્ણ (Sharp), બળતરાયુક્ત (Burning) અથવા સતત દુખાવો હોઈ શકે છે.
• રેડિએટિંગ પેઈન (Radiating Pain): દુખાવો ગરદનથી શરૂ થઈને ખભા, કોણી અને હાથની આંગળીઓ સુધી જાય છે.  
• ઝણઝણાટી અને બહેરાશ (Numbness & Tingling): હાથ કે આંગળીઓમાં ખાલી ચઢી જવી અથવા કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગવું.  
• નબળાઈ (Weakness): હાથથી વસ્તુ પકડવામાં તકલીફ પડવી, વસ્તુઓ હાથમાંથી છૂટી જવી અથવા હાથ ઊંચો કરવામાં મુશ્કેલી થવી.
• ચોક્કસ હલનચલનથી વધતો દુખાવો: જ્યારે તમે ગરદન પાછળ કરો છો (Extension) અથવા જે બાજુ દુખાવો છે તે બાજુ ગરદન ફેરવો છો, ત્યારે દુખાવો વધી શકે છે.

નિદાન (Diagnosis)

યોગ્ય સારવાર માટે સચોટ નિદાન ખૂબ જરૂરી છે.

૧. ક્લિનિકલ તપાસ (Clinical Examination): ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ડોક્ટર તમારી ગરદનની તપાસ કરશે. તેઓ ગરદનની હલનચલન (Range of Motion), સ્નાયુઓની તાકાત અને રિફ્લેક્સ ચેક કરશે. Spurling’s Test જેવી ખાસ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે, જેમાં ડોક્ટર ગરદનને ચોક્કસ ખૂણે વાળીને દબાણ આપે છે કે જેનાથી લક્ષણો ફરી દેખાય છે કે નહીં તે નક્કી થાય છે.  

૨. ઈમેજિંગ ટેસ્ટ (Imaging Studies):

• X-ray: હાડકાંનો ઘસારો, હાડકાં વધવા (Spurs) અને મણકાની ગોઠવણી જોવા માટે.  
• MRI: આ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ટેસ્ટ છે. તેમાં ગાદી (Disc) અને નસ (Nerve) સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેથી નસ ક્યાં અને કેટલી દબાયેલી છે તે ચોક્કસ જાણી શકાય છે.  
• CT Scan: જો MRI શક્ય ન હોય તો આ વિકલ્પ પસંદ કરાય છે.

૩. નર્વ સ્ટડીઝ (EMG/NCV): જો નસને નુકસાન થયું હોય તેવી શંકા હોય, તો ઈલેક્ટ્રોમાયોગ્રાફી (EMG) ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે જેથી નસની કાર્યક્ષમતા જાણી શકાય.

ફિઝિયોથેરાપી સારવાર (Physiotherapy Management)

સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી માટે ફિઝિયોથેરાપી એ સૌથી અસરકારક અને સુરક્ષિત સારવાર પદ્ધતિ છે. સારવારના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો દુખાવો ઘટાડવો, નસ પરનું દબાણ ઓછું કરવું અને ફરીથી સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાનો છે.

૧. દર્દ નિવારણ તકનીકો (Pain Relief Techniques)

શરૂઆતના તબક્કામાં જ્યારે દુખાવો વધુ હોય ત્યારે નીચેની પદ્ધતિઓ વપરાય છે:

• ગરમ અથવા ઠંડો શેક: સોજો ઉતારવા અને સ્નાયુઓને આરામ આપવા માટે.
• સર્વાઇકલ ટ્રેક્શન (Cervical Traction): આ એક પદ્ધતિ છે જેમાં મશીન અથવા મેન્યુઅલી ગરદનને હળવું ખેંચાણ આપવામાં આવે છે. જેનાથી બે મણકા વચ્ચે જગ્યા વધે છે અને નસ પરનું દબાણ ઘટે છે.
• IFT / TENS: આ ઇલેક્ટ્રિકલ મોડાલિટી છે જે દુખાવો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.  

૨. થેરાપ્યુટિક કસરતો (Therapeutic Exercises)

એકવાર દુખાવો કાબૂમાં આવે એટલે કસરતો શરૂ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.

a. ચીન ટક (Chin Tuck Exercise): આ કસરત ‘ફોરવર્ડ હેડ પોશ્ચર’ સુધારવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

• સીધા બેસો અથવા ઊભા રહો.
• તમારા ચહેરાને સીધો રાખીને દાઢી (Chin) ને પાછળની તરફ ખેંચો, જાણે કે તમે ‘ડબલ ચીન’ બનાવી રહ્યા હોવ.
• ૫ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો અને ૧૦ વાર પુનરાવર્તન કરો.

b. ગરદન આઈસોમેટ્રિક કસરતો (Neck Isometric Exercises): જ્યારે ગરદન હલાવવાથી દુખાવો થતો હોય ત્યારે આ કસરત કરવામાં આવે છે.

• તમારો હાથ કપાળ પર મૂકો અને માથાથી હાથ પર દબાણ આપો, પણ ડોકી હલવી ન જોઈએ.
• આવી જ રીતે માથાની પાછળ અને બંને બાજુએ હાથ રાખીને દબાણ આપવું.
• દરેક વખતે ૫ થી ૧૦ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો.

c. નર્વ ગ્લાઈડિંગ (Nerve Gliding Exercises): આને ‘નર્વ ફ્લોસિંગ’ પણ કહેવાય છે. જેમ દોરો દાંત વચ્ચે ફરે છે, તેમ આ કસરત નસને મુક્ત રીતે ફરવામાં મદદ કરે છે.

• દુખતા હાથને બાજુમાં સીધો કરો (હથેળી ઉપર તરફ રાખીને).
• ધીમે ધીમે ગરદનને વિરુદ્ધ દિશામાં વાળો અને હાથને કાંડામાંથી વાળો.
• આ ધીમી ગતિએ કરવું જોઈએ, ઝટકો મારવો નહીં.

d. ખભા અને સ્કેપ્યુલાની કસરતો: ઘણીવાર ગરદનની તકલીફમાં ખભાના સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે.

• ખભા ગોળ ફેરવવા (Shoulder Rolls).
• બંને ખભા પાછળ ખેંચીને છાતી ખોલવી.

૩. સ્ટ્રેચિંગ કસરતો (Stretching Exercises)

સ્નાયુઓનું જકડન દૂર કરવા સ્ટ્રેચિંગ જરૂરી છે.

1. અપર ટ્રેપેઝીયસ સ્ટ્રેચ (Upper Trapezius Stretch):

• એક હાથ પીઠ પાછળ રાખો.
• બીજા હાથથી ધીમેથી માથાને વિરુદ્ધ ખભા તરફ વાળો.
• ખભામાં હળવું ખેંચાણ અનુભવાશે.
• ૨૦-૩૦ સેકન્ડ હોલ્ડ કરો.

2. લેવેટર સ્કેપ્યુલી સ્ટ્રેચ (Levator Scapulae Stretch):

• તમારું માથું ૪૫ ડિગ્રી ખૂણે ફેરવો (બગલ તરફ જુઓ).
• હવે ધીમેથી માથાને નીચે તરફ વાળો.
• આનાથી ગરદનની પાછળની બાજુએ ખેંચાણ થશે.

3. ચેસ્ટ ઓપનિંગ (Chest Opening):

• બંને હાથ પીઠ પાછળ જોડો અને છાતીને બહાર કાઢો.
• આનાથી આગળ નમેલા ખભા સીધા થશે.

જીવનશૈલી અને અર્ગોનોમિક્સ (Lifestyle & Ergonomics)

ફક્ત કસરત પૂરતી નથી, તમારે તમારી આદતો સુધારવી પડશે:

1. સુવાની રીત: પેટ પર ઊંધા સુવાનું ટાળો. પીઠ પર અથવા પડખે સુતી વખતે ગરદનને ટેકો મળે તેવું ઓશિકું વાપરો. ઓશિકું બહુ ઊંચું કે બહુ નીચું ન હોવું જોઈએ.
2. વર્કસ્ટેશન સેટઅપ: કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન તમારી આંખના લેવલ (Eye Level) પર હોવી જોઈએ. ખુરશીમાં બેસતી વખતે પીઠને પૂરો ટેકો મળવો જોઈએ.
3. મોબાઈલનો ઉપયોગ: મોબાઈલ જોતી વખતે ડોકી નીચે ન ઝુકાવો, મોબાઈલને આંખ સામે લાવીને જુઓ.
4. બ્રેક લો: દર ૩૦-૪૫ મિનિટે કામ પરથી ઊભા થઈ થોડું સ્ટ્રેચિંગ કરો.
5. વજન ઊંચકવું: ઝટકા સાથે વજન ન ઊંચકવું અને માથા પર વજન લેવાનું ટાળવું.

અન્ય તબીબી સારવાર (Medical Options)

જો ફિઝિયોથેરાપી અને કસરતથી રાહત ન મળે, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની સારવાર સૂચવી શકે છે:

• દવાઓ: દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા માટે NSAIDs (પેઈન કિલર) અને મસલ રિલેક્સન્ટ.  
• સ્ટિરોઈડ ઇન્જેક્શન: જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો એપિડ્યુરલ સ્ટિરોઈડ ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે જે ચેતાની આસપાસનો સોજો ઘટાડે છે.
• સર્જરી: સર્જરીની જરૂર ખૂબ જ ઓછા કેસોમાં પડે છે. જો હાથમાં તાકાત સાવ ઓછી થઈ જાય, લખોટી કે પેશાબ પરનો કંટ્રોલ જતો રહે અથવા અસહ્ય દુખાવો લાંબા સમય સુધી રહે, તો જ ઓપરેશનનો વિચાર કરવામાં આવે છે.

ડોક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો? (Red Flags)

નીચેના લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક નિષ્ણાતની સલાહ લેવી:

• જો દુખાવો અસહ્ય થઈ જાય.
• હાથ કે પગમાં અચાનક નબળાઈ આવી જાય.
• ચાલવામાં સંતુલન જળવાતું ન હોય.
• પેશાબ કે મળત્યાગ પર નિયંત્રણ ગુમાવવું (આ ગંભીર સ્થિતિની નિશાની હોઈ શકે છે).

નિષ્કર્ષ (Conclusion)

સર્વાઇકલ રેડિક્યુલોપથી પીડાદાયક હોઈ શકે છે, પરંતુ તે જીવનભરની સજા નથી. ૯૦% થી વધુ દર્દીઓ માત્ર યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી, દવાઓ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈ જાય છે. ચાવીરૂપ બાબત એ છે કે લક્ષણોની શરૂઆતમાં જ જાગૃત થવું અને સારવાર શરૂ કરવી.

તમારી ગરદનનું ધ્યાન રાખો, પોશ્ચર સુધારો અને નિયમિત કસરત કરો. સ્વસ્થ કરોડરજ્જુ એ સક્રિય જીવનનો આધાર છે.