સાંધામાં અવાજ આવવો વિરુદ્ધ દુખાવો થવો: ક્યારે ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જરૂરી બને છે?

આપણામાંથી ઘણા લોકોએ ક્યારેક ને ક્યારેક સાંધામાંથી ‘કટ-કટ’ કે ‘પોપિંગ’ (Joint Popping/Cracking) નો અવાજ અનુભવ્યો હશે. જ્યારે આપણે બેઠા પછી ઊભા થઈએ, ઘૂંટણ વાળીએ, આંગળીઓના ટેરવાં ફોડીએ કે ગરદન ફેરવીએ ત્યારે સાંધામાંથી અવાજ આવવો એ ખૂબ જ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ, ઘણા લોકો આ અવાજ સાંભળીને ગભરાઈ જાય છે કે તેમને સાંધાનો વા, ઘસારો કે કોઈ ગંભીર રોગ થઈ ગયો છે.

બીજી તરફ, કેટલાક લોકો સાંધામાં થતા હળવા કે સતત દુખાવાને સામાન્ય ગણીને અવગણે છે, જે પાછળથી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

તો પ્રશ્ન એ થાય છે કે: સાંધામાંથી અવાજ આવવો (Joint Crepitus) અને સાંધામાં દુખાવો થવો (Joint Pain) વચ્ચે શું તફાવત છે? અવાજ આવવો ક્યારે સામાન્ય ગણાય અને ક્યારે તે ખતરાની ઘંટડી બને છે? ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો? આ લેખમાં આપણે આ અંગેની તમામ માહિતી વિગતવાર જાણીશું.

૧. સાંધામાંથી અવાજ કેમ આવે છે? (વૈજ્ઞાનિક કારણો)

સાંધામાંથી અવાજ આવવાની પ્રક્રિયાને તબીબી ભાષામાં ‘ક્રેપિટસ’ (Crepitus) કહેવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય ત્રણ વૈજ્ઞાનિક કારણો છે:

(ક) પ્રવાહીમાં ગેસના પરપોટા ફાટવા (Gas Bubbles / Cavitation)

આપણા બે હાડકાં જ્યાં ભેગા થાય છે તે સાંધામાં એક ચોક્કસ પ્રકારનું પ્રવાહી હોય છે, જેને સિનોવિયલ ફ્લુઇડ (Synovial Fluid) કહેવાય છે. આ પ્રવાહી સાંધા માટે ગ્રીસ (ગ્રીસિંગ) જેવું કામ કરે છે. તેમાં ઓક્સિજન, નાઇટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા વાયુઓ ઓગળેલા હોય છે. જ્યારે આપણે સાંધાને ખેંચીએ છીએ કે વાળીએ છીએ (જેમ કે આંગળીઓ ફોડવી), ત્યારે સાંધાનું દબાણ ઘટે છે અને વાયુના નાના પરપોટા બને છે. આ પરપોટા જ્યારે ફાટે છે, ત્યારે ‘કટ’ જેવો અવાજ આવે છે.

• વિશેષતા: એકવાર પરપોટો ફાટી ગયા પછી તે વાયુ ફરી ઓગળવામાં ૨૦ થી ૩૦ મિનિટ લાગે છે. તેથી એક વાર આંગળી ફોડ્યા પછી તરત જ બીજી વાર અવાજ આવતો નથી.

(ખ) લીગામેન્ટ અને સ્નાયુઓનું સરકવું (Tendon/Ligament Movement)

જ્યારે આપણે શરીરનું અંગ હલાવીએ છીએ, ત્યારે સાંધાની આસપાસ આવેલા સ્નાયુઓ (Tendons) અને સ્નાયુબંધો (Ligaments) પોતાની જગ્યાએથી સહેજ સરકે છે. જ્યારે તે હાડકાની સપાટી પરથી પસાર થઈને પોતાની મૂળ જગ્યાએ પાછા ગોઠવાય છે, ત્યારે ‘પોપ’ કે ‘ક્લિક’ જેવો અવાજ આવી શકે છે.

(ગ) સાંધાનો ઘસારો અથવા કૂર્ચ (Cartilage) નું ખવાઈ જવું

હાડકાંના છેડા પર એક લીસી ગાદી જેવી રચના હોય છે જેને કાસટીલેજ (Cartilage / કૂર્ચ) કહેવાય છે. જ્યારે આ ગાદી ઉંમર, ઈજા કે સોજાના કારણે ઘસાઈ જાય છે, ત્યારે બે હાડકાંની ખરબચડી સપાટી એકબીજા સાથે ઘસાય છે. આ ઘર્ષણના લીધે કરચ-કરચ કે કટ-કટ જેવો અવાજ આવે છે.

૨. સાંધામાંથી અવાજ આવવો વિરુદ્ધ દુખાવો થવો: તફાવત

સાંધામાંથી અવાજ આવવો અને દુખાવો થવો એ બંને અલગ-અલગ સ્થિતિઓ હોઈ શકે છે. તેમની વચ્ચેનો તફાવત નીચે મુજબ છે:

લક્ષણ / બાબત	સાંધામાંથી અવાજ આવવો (દુખાવા વગર)	સાંધામાં અવાજ સાથે કે વગર દુખાવો થવો
પ્રકાર	મોટાભાગે ફિઝિયોલોજિકલ (કુદરતી/સામાન્ય)	પેથોલોજિકલ (રોગ કે ઈજાનું લક્ષણ)
મુખ્ય કારણ	ગેસના પરપોટા ફાટવા, સ્નાયુનું સરકવું.	સાંધાનો ઘસારો (Osteoarthritis), સોજો, લિગામેન્ટ ઈજા, વા (RA).
ગંભીરતા	ગંભીર હોતું નથી, નુકસાન પહોંચાડતું નથી.	ધ્યાન ન આપવાથી સાંધાને કાયમી નુકસાન થઈ શકે છે.
સારવારની જરૂરિયાત	કોઈ ખાસ સારવારની જરૂર હોતી નથી.	તબીબી નિદાન અને યોગ્ય સારવાર અનિવાર્ય છે.

૩. ક્યારે સાંધાનો અવાજ બિલકુલ સામાન્ય છે?

જો તમારા સાંધામાંથી અવાજ આવે છે પણ નીચે મુજબની સ્થિતિ છે, તો ગભરાવાની કે ચિંતા કરવાની બિલકુલ જરૂર નથી:

• દુખાવો ન થવો: અવાજ આવે ત્યારે કોઈ પણ પ્રકારની પીડા કે બળતરા ન થતી હોય.
• સોજો ન હોવો: સાંધા પર કોઈ લાલાશ, ગરમી કે સોજો ન દેખાતો હોય.
• હલનચલન સામાન્ય હોવું: સાંધો વાળવામાં કે ચાલવામાં કોઈ અટકાયત કે તકલીફ ન પડતી હોય.
• નિયમિત ન હોવો: અવાજ ક્યારેક-ક્યારેક જ આવતો હોય.

૪. ક્યારે અવાજ કે દુખાવો ખતરાની ઘંટડી બને છે? (ડૉક્ટરનો સંપર્ક ક્યારે કરવો?)

જ્યારે સાંધાનો અવાજ અથવા દુખાવો માત્ર કુદરતી પ્રક્રિયા ન રહેતાં કોઈ રોગનું ચિહ્ન બને, ત્યારે ડૉક્ટર (ઓર્થોપેડિક અથવા રૂમેટોલોજિસ્ટ) નો સંપર્ક કરવો અત્યંત જરૂરી છે. નીચે દર્શાવેલા લક્ષણોમાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય તો અવગણના ન કરવી:

૧. અવાજની સાથે અસહ્ય કે સતત દુખાવો થવો

જો સાંધામાંથી અવાજ આવ્યા પછી તરત જ તીવ્ર કે હળવો સતત દુખાવો શરૂ થાય, તો તે હાડકાંનો ઘસારો કે ગાદી (Meniscus/Cartilage) ફાટી જવાની નિશાની હોઈ શકે છે.

૨. સાંધા પર સોજો, લાલાશ અને ગરમી લાગવી

જો સાંધાની આસપાસ સોજો આવી ગયો હોય, ત્વચા લાલ થઈ ગઈ હોય કે સ્પર્શ કરતા સાંધો ગરમ લાગતો હોય, તો તે ઇન્ફેક્શન (Infection), સંધિવા (Gout) અથવા રૂમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ (Rheumatoid Arthritis) હોઈ શકે છે.

૩. સાંધો જકડાઈ જવો (Joint Locking / Stiffness)

ચાલતી વખતે કે કસરત કરતી વખતે જો ઘૂંટણ કે સાંધો અચાનક લોક થઈ જાય (ચોંટી જાય) અને આગળ-પાછળ વાળી ન શકાય, અથવા સવારે ઉઠતી વખતે સાંધા ૩૦ મિનિટથી વધુ સમય માટે જકડાયેલા રહે, તો તે ગંભીર બાબત છે.

૪. સાંધાની કાર્યક્ષમતા ઘટવી અને અસ્થિરતા (Instability)

જો તમને એવું લાગે કે ઘૂંટણ કે કાંડું તમારો ભાર ઝીલી શકતું નથી અને લપસી જાય છે (Gives away), તો લિગામેન્ટ તૂટી ગયેલું હોઈ શકે છે.

૫. અચાનક ઈજા કે અકસ્માત પછી અવાજ શરૂ થવો

રમતી વખતે, પડવાથી કે અકસ્માત થયા પછી સાંધામાંથી અવાજ અને દુખાવો શરૂ થાય, તો આંતરિક ઈજા કે ફ્રેક્ચર હોવાની શક્યતા રહે છે.

૫. સાંધાના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી ટિપ્સ અને સંભાળ

સાંધાને લાંબા સમય સુધી મજબૂત અને નિરોગી રાખવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો રોજિંદા જીવનમાં અપનાવવા જોઈએ:

૧. નિયમિત કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ: ચાલવું, સ્વિમિંગ કરવું, સાઇકલ ચલાવવી અને યોગ કરવાથી સાંધા આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે અને સિનોવિયલ ફ્લુઇડનું ભ્રમણ સારું રહે છે.

૨. પૂરતું પાણી પીવું: સાંધા વચ્ચેની ગાદી અને પ્રવાહીનો મોટો ભાગ પાણીનો બનલો છે. તેથી દિવસ દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું.

૩. વજન નિયંત્રણમાં રાખવું: વધારાનું વજન ખાસ કરીને ઘૂંટણ અને થાપાના સાંધા પર ૪ ગણું દબાણ વધારે છે. વજન ઘટાડવાથી સાંધાનો ઘસારો અટકે છે.

૪. પોષક આહાર: વિટામિન D, કેલ્શિયમ, ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ (અળસી, અખરોટ) અને પ્રોટીનયુક્ત આહાર લેવો.

૫. લાંબો સમય એક જ સ્થિતિમાં ન બેસવું: ઓફિસમાં કે ઘરે સતત કલાકો સુધી બેસી રહેવાને બદલે દર ૪૫ મિનિટે થોડું ચાલવું અથવા સ્ટ્રેચિંગ કરવું.

નિષ્કર્ષ

ટૂંકમાં કહીએ તો, સાંધામાંથી આવતો દુખાવા વગરનો અવાજ મોટાભાગે સામાન્ય અને નુકસાનરહિત હોય છે. તેનાથી ડરવાની જરૂર નથી. પરંતુ, જો અવાજની સાથે દુખાવો, સોજો, જડતા કે ચાલવામાં તકલીફ અનુભવાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને ઘરેલુ ઉપચારમાં સમય બગાડવાને બદલે તરત જ નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. સાચો સમયસરનો નિર્ણય તમારા સાંધાને કાયમી નુકસાનથી બચાવી શકે છે.